قرآن به اين سؤال چنين پاسخ مىگويد : « شما از مصالح امور آگاه نيستيد هر چيز حسابى دارد ، و هر كار زمانى را مىطلبد ، و هر پديدهاى در ظرف ويژهء خود مطلوب است به همين دليل به مقتضاى « الْامُورُ مَرْهُونَةٌ بِاوْقَاتِهَا » گاه مصلحت در اين است كه نتيجه به تأخير افتد ، بنابراين شتابزدگى و عجله در اين گونه امور روا نيست .
شبيه همين معنى در آيهء 160 سورهء آل عمران آمده است كه پيروزى و شكست را از سوى خدا مىشمرد و مىگويد توكّل بر خدا راه وصول مؤمنان به پيروزى است : « انْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَ انْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَاالَّذِى يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ؛ اگر خداوند شما را يارى كند هيچ كس بر شما غالب نخواهد شد ، و اگر دست از يارى شما بردارد ، كيست كه بعد از او شما را يارى كند ؟ ! و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند » !
* * *
نتيجهء نهايى
آيات بالا كه در آن از قديمترين انبياى الهى شروع مىشود و به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ختم مىگردد بازتاب مسئلهء توكّل را در زندگى انسانها و جهاد پيامبران و پيروزى بر مشكلات از جهات مختلف روشن مىسازد و نشان مىدهد تا چه حد اين فضيلت اخلاقى كارساز و نقطهء مقابل آن يعنى عدم اعتماد بر پروردگار تا چه حد مايهء سقوط فرد و جامعه است !
* * *
« توكّل » در احاديث اسلامى
در روايات اسلامى اهمّيّت فوق العادهاى به اين ارزش اخلاقى داده شده تا آنجا كه آثار و بركاتى براى آن بيان گرديده كه براى كمتر صفتى مىتوان يافت ، روايات زير را كه از ميان آنها گلچين كردهايم و دقايق لطيفى كه در آن است نمونهء خوبى براى اين مقصود محسوب مىشود :
1 - در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم : « مَنْ سَرَّهُ انْ يَكُونَ اقْوَى النَّاسِ فَلْيَتَوَكَّلْ