اين آيه به خوبى نشان مىدهد كه انسان هر قدر تنها باشد اگر توكّل بر خدا داشته باشد ، مشكلى ندارد ، چرا كه خدا ربّ عرش عظيم و داراى قدرت بى نظير است ، قدرتى كه قدرتهاى ناچيز بندگان در مقابل آن اثرى ندارد ، جايى كه عرش و عالم بالا با آن همه عظمتى كه دارد در قبضهء قدرت اوست چگونه ممكن است بندگان متوكّل را در برابر مشكلات و دشمنان تنها بگذارد ؟ !
شايان توجّه اينكه بعضى معتقدند اين آيه كه آخرين آيهء سورهء توبه است و آيهء قبل از آن آخرين آياتى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است ، و جالب اينكه آياتى كه در آغاز بعثت نازل شد نيز همين حال و هوا را دارد و نشان مىدهد كه سرمايهء اصلى آن حضرت در آن زمان نيز توكّل بر خدا بود ، در آيهء 38 سورهء زمر كه مربوط به آن زمانهاست مىخوانيم : « . . . قُلْ حَسْبِىَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ ؛ بگو : خداوند مرا كافى است و متوكّلان بايد بر او توكّل كنند » !
به اين ترتيب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در آغاز و پايان كار و در همه حال ، در زير چتر توكّل قرار داشت ، و همين امر عامل استقامت و پايمردى و پيروزى او بود .
* * * در نهمين آيه سخن از تمام پيامبران پيشين به ميان آمده است ، از زمان نوح عليه السلام تا پيامبرانى كه بعد از او بودند ، مىگويد : « هنگامى كه پيامبران با مخالفت قوم خود روبهرو شدند ( و خود را تنها ديدند گفتند : ) چرا ما بر خدا توكّل نكنيم ، با اينكه ما را به راههاى سعادت رهبرى كرده و ما به يقين در برابر آزارهاى شما شكيبايى خواهيم كرد ( و با اين تهديدها و آزارها دست از رسالت خويش برنمىداريم ) و توكّل كنندگان بايد فقط بر او توكّل كنند » ! ( وَ مَا لَنَا الَّانَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَ قَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ ) . « 1 »
از اين آيه به خوبى استفاده مىشود كه توسّل به ابزار توكّل بر خدا در برابر انبوه مشكلات طاقتفرسا كار همهء انبيا در طول تاريخ بوده است و در واقع آنها با نيروى
هامش
( 1 ) - ابراهيم ، 12 .