شما بر طرف سازم ، حكم و فرمان مخصوص به خداست ، بر او توكّل كردم ، و همهء توكّل كنندگان بايد بر او توكّل كنند ( و از او استمداد نمايند ) » ، ( . . . وَ مَا اغْنِى عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَىْءٍ انِ الْحُكْمُ الّا للَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ ) . « 1 »
به اين ترتيب يعقوب دستورهاى لازم را براى پيشگيرى از حوادث قابل اجتناب به فرزندان خود داد ، ولى تأكيد كرد كه من با اين دستورها نمىتوانم جلو هر حادثهاى را بگيرم و در برابر همهء مشكلات تدبيرى بينديشم ، بلكه ما بايد آنچه در توان داريم انجام دهيم و در بقيّه بر خدا توكّل كنيم و همه بايد بر او توكّل كنند .
در واقع يعقوب با اين سخن هم توصيه به توكّل مىكند و هم دليل آن را ذكر مىنمايد ، مىگويد : چون همه چيز به فرمان خداست ، پس بايد بر او توكّل كرد ، چرا كه در برابر ارادهء خدا از ديگرى كارى ساخته نيست .
روشن است كه منظور از « حكم » در اينجا « حكم تكوينى » پروردگار در عالم آفرينش است كه بازگشت به عالم اسباب مىكند و ناظر به حكم تشريعى نيست ( دقّت كنيد ) .
* * * در ششمين آيه نوبت به ماجراى موسى عليه السلام و بنى اسرائيل مىرسد در آن هنگام كه موسى عليه السلام دعوت خويش را آشكار كرد ، و معجزات بزرگ خود را نشان داد ، ولى با اين همه تنها گروهى از بنى اسرائيل به او ايمان آوردند ، در حالى كه آنها نيز از فرعون و اطرافيانش بيمناك بودند ، مبادا آسيبى به آنها برسانند و مورد شكنجه واقع شوند ، زيرا هنگامى كه فرعون همسر خود را به خاطر اظهار ايمان به موسى عليه السلام تحت سختترين شكنجهها قرار مىدهد ، پيداست با ديگران چه خواهد كرد ، به همين دليل موسى بن عمران براى اينكه آرامشى به آنها ببخشد و از وحشت رهايى يابند ، دستور توكّل را به آنها داد و فرمود : « اى قوم من ! اگر شما به خدا ايمان آوردهايد و تسليم فرمان او هستيد بر او توكّل كنيد » ، ( وَ قَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ انْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا انْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ ) . « 2 »
يعنى تنها در سايهء توكّل بر خداست كه مىتوانيد با چنين حاكم نيرومند بى رحم
هامش
( 1 ) - يوسف ، 67 .
( 2 ) - يوسف ، 84 .