و مناسبترين تفسير همان است كه در بالا ذكر شد .
روى همين اصل در بعضى از روايات اسلامى پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله افراد متعصّب و لجوج را در سرنوشت شوم اعراب جاهلى شريك مىشمرد و مىفرمايد : « مَنْ كَانَ فِى قَلْبِهِ حَبَّةً مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ اعْرَابِ الْجَاهِلِيَّةِ ؛ هر كس در دلش به اندازهء دانهء خردلى عصبيّت باشد ، خداوند روز قيامت او را با اعراب جاهليّت محشور مىكند » ، ( دانهء خردل دانهء بسيار ريزى است كه همواره به عنوان ضرب المثل براى خُردى ذكر مىشود ) . « 1 »
* * * در دهمين آيه ، چهرهء ديگرى از اين رذيلهء اخلاقى در اقوام مختلف ديده مىشود و آن اينكه هر گروهى به خاطر تعصّب و لجاجت ، خود را بهترين مىداند ، و ديگران را نفى مىكند گويى تنها بندگان برگزيدهء خدا آنها هستند و ديگران هيچ ، و همين امر سبب درگيرى مستمرّ در ميان اقوام مىشود ، مىفرمايد : « يهود گفتند مسيحيان ( نزد خدا ) هيچ ارزشى ندارند ، و مسيحيان نيز گفتند : يهوديان ارزشى ندارند ، در حالى كه هر دو گروه ، كتاب آسمانى را مىخواندند ( كه به آنها دستور مىداد بايد از اينگونه تعصّبها به كنار باشند ) آرى افراد نادان ( از مشركان عرب ) نيز سخنى همانند آنها داشتند ، خداوند روز قيامت دربارهء اختلاف آنها داورى خواهد كرد » ، ( وَ قَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَىْءٍ وَ قَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شىْءٍ وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَايَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ) . « 2 »
از تعبيرات اين آيه به خوبى استفاده مىشود كه اين گونه تعصّبها و خودبينىها از جهل و نادانى سرچشمه مىگيرد ، و هر قوم جاهل و بى خبر گرفتار اين رذيلهء اخلاقى خواهد شد .
تعبير به « الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ » ( كسانى كه نمىدانند ) مفهوم وسيع و گستردهاى دارد كه
هامش
( 1 ) - اصول كافى ، جلد 2 ، صفحهء 308 ، باب العصبيّة ، حديث 3 .
( 2 ) - بقره ، 113 .