همين معنى با تفاوت مختصرى از « ابن مسعود » نقل شده است و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خطّى به شكل مربّع كشيد و خطّى در وسط آن رسم فرمود و آن را به خارج مربّع ادامه داد و خطوط كوچكى از طرف راست و چپ آن كشيد ، سپس فرمود : « اين ( خطّى كه در وسط مربّع است ) انسان است و اين ( مربّع ) اجل اوست كه به او احاطه كرده و اين ( ادامهء خطّى كه به خارج از مربّع پيش رفته ) آرزوهاى دراز اوست كه از اجل و مرگ او هم فراتر مىرود و اين خطوط كوچك عوارض و حوادثى است كه او را احاطه كرده ، اگر ( فرضاً ) اجل خطا كند ، اين حوادث و عوارض او را از بين مىبرند و اگر اين حوادث و عوارض خطا كنند اجل او را از ميان برمىدارد » . « 1 »
* * * در چهارمين آيه مؤمنان را به طور غير مستقيم مخاطب قرار داده و هشدار مىدهد كه مراقب وضع خويش باشند ، مبادا بر اثر آرزوهاى دور و دراز به سرنوشت مرگبار و اسفناك اقوام پيشين گرفتار شوند ، مىفرمايد : « آيا وقت آن نرسيده است كه دلهاى مؤمنان در برابر ذكر خدا و آنچه از حق نازل شده است خاشع گردد ، و مانند كسانى نباشند كه پيش از اين كتاب آسمانى بر آنها داده شد ، سپس زمان طولانى به آنها گذشت ( و بر اثر غفلت و آرزوهاى دراز ) قلبهاى آنها قساوت پيدا كرد . و بسيارى از آنان گناهكارند . الَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ مَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لَايَكُونُوا كَالَّذِينَ اوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْامَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ » . « 2 »
مطابق اين آيه آنچه باعث نرمش قلب آدمى و انعطاف آن به سوى حق و خشوع و خضوع در پيشگاه خدا مىشود ، همان ذكر للَّه و ياد خدا و توجه به حق است ، آرى ياد خدا است كه آرزوهاى دور و دراز را بر مىچيند ، و انسان را متوجّه مسؤوليّتهايش مىكند ، و دل را نورانى ، و فكر انسان را واقع بين و ماهيّت زندگى ناپايدار دنيا را در برابر او مشخص مىسازد .
هامش
( 1 ) - تفسير قرطبى ، جلد 9 ، صفحهء 6417 .
( 2 ) - حديد ، 16 .