خود را در ظلمت و تاريكى در صحنهء محشر مىبينند ، در حالى كه مؤمنان در پرتو نور و ايمان به سوى بهشت در حركتند ، منافقان از مؤمنان تقاضا مىكنند اجازه بدهيد ما هم از نور شما بهرهاى بگيريم ، ولى ديوار بلندى در ميان اين دو فاصله مىشود .
در اينجا منافقان فرياد مىزنند « . . . الَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ . . . ؛ آيا ما در دنيا با شما نبوديم ( پس چرا از ما جدا شديد ؟ ) » « 1 »
مؤمنان در پاسخ مىگويند : « آرى ما با هم بوديم ، ولى شما خود را فريب داديد و در انتظار حوادث ناگوار براى مسلمانان بوديد و پيوسته در امر معاد و دعوت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ابراز ترديد مىكرديد و آرزوهاى دراز ، پيوسته شما را مغرور ساخت تا فرمان مرگ شما از سوى خدا فرارسيد » ، ( . . . قَالُوا بَلَى وَ لَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ انْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ الْامَانِىُّ حَتَّى جَاءَ امْرُ اللَّهِ . . . ) « 2 »
به اين ترتيب آيهء فوق عامل بدبختى منافقان را در چهار چيز خلاصه مىكند كه چهارمين آنها آرزوهاى طول و دراز است .
« امانىّ » جمع « امْنِيّه » از مادّهء « مَنْى » ( بر وزن مَغز ) در اصل به معنى اندازهگيرى كردن است ، و « تمنى » به معنى آرزوست ، چرا كه انسان در درون دل در عالم خيال امورى را براى خود اندازهگيرى مىكند و به همين جهت به خيالات باطل و سخنان دروغ و آرزوهاى دور و دراز « امْنِيّه » و جمع آن « امانىّ » اطلاق شده است .
در تفسير منهج الصادقين و تفسير قرطبى در ذيل اين آيه حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه مضمونش اين است : « آن حضرت در حالى كه يارانش را موعظه مىفرمود خطهايى ( موازى هم ) بر زمين كشيد ، بعد يك خط عمودى بر همهء آنان رسم فرمود ، سپس گفت : مىدانيد اين خطوط چه معنى دارد ؟ عرض كردند : نه يا رسول اللَّه ! فرمود :
اين خطوط مانند آرزوهاى دور و دراز انسانهاست ( كه حدّ و مرزى ندارند ) و آن يك خط ( عمودى ) همان مرگ و پايان زندگى است كه بر همهء آنها كشيده مىشود و همهء آمال و آرزوها را باطل مىكند » .
هامش
( 1 ) - حديد ، 14 .
( 2 ) - همان ، 14 .