همانگونه كه اگر در جهت تفريط واقع شود و انسان بىباكانه در هر ميدان و مسيرى قدم بگذارد ، رذيلهء ديگرى است كه از آن به غفلت ، غرور و بىخبرى ياد مىشود .
آنگاه در بيان هفتمين و هشتمين اوصاف افراطى مىفرمايد : « هرگاه مالى به دست آورد بىنيازى او را به طغيان وا مىدارد و اگر مصيبتى به او برسد بىتابى او را رسوا مىكند و اگر فقر دامنش را بگيرد مشكلات ( ناشى از آن ) ، او را به خود مشغول مىدارد » ؛
( وَإِنْ أَفَادَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَى ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ ، وَإِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ شَغَلَهُ الْبَلَاءُ )
. « عَضَّتْهُ » از مادهء « عضّ » ( بر وزن حظ ) به معناى گاز گرفتن و گزيدن است .
امام عليه السلام طغيان به سبب فزونى مال را در برابر دو چيز قرار داده است : مصيبت توأم با بىتابى و فقر مشغول كننده .
در نسخهء كافى جملهء
« وَإِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ »
قبل از جملهء
« وَإنْ أصابَتْهُ مُصيبَةٌ »
آمده است و مناسب نيز همين است ، زيرا « فاقه » ( فقر ) بلا فاصله در برابر « غنا » قرار مىگيرد .
به يقين مال و ثروت ، بهترين وسيله براى نيل به اهداف والاى انسانى ، كمك به دردمندان و كمك به پيشرفت علم و دانش و برقرار ساختن عدالت اجتماعى و ساختن بناهاى خير و مانند آن است ؛ اما اگر توأم با خودخواهى و كمظرفيتى شود انسان را به طغيان وا مىدارد همانگونه كه قرآن مجيد مىفرمايد : « « كَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَى * أَنْ رَّآهُ اسْتَغْنَى » ؛ ( آنگونه نيست كه آنها مىپندارند ، انسان طغيان مىكند هرگاه خود را مستغنى و بىنياز ببيند » ( منظور انسانهاى كمظرفيت و بىتقواست ) .
در هر حال مناسب اين است كه مصيبت را در عبارت بالا به مصائب مالى تفسير كنيم ؛ مانند ورشكست شدن در تجارت يا آفت گرفتن محصولات در
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 644
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦٤٤