زراعت و مانند آن كه در قرآن مجيد گاه بر آن اطلاق مصيبت شده است آنجا كه مىفرمايد : « وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَىْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنْ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ * الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا للَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ » .
سرانجام امام عليه السلام رذيلهء نهم و دهم را مورد توجه قرار داده مىفرمايد : « اگر گرسنگى پيدا كند ضعف زمينگيرش مىكند و اگر پرخورى كند شكمپرورى او را به رنج انداخته راه نفس را بر او مىبندد » ؛
( وَإِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ ، وَإِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ كَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ )
. « كَظَّتْهُ » از ماده « كظ » ( بر وزن حظ ) به معناى به زحمت افكندن است .
به يقين همانگونه كه افراط در پرخورى نكوهيده است و سرچشمهء بيمارىهاى جسمى و روحى است ، كمخوردن بيش از حد نيز مايهء ضعف و ناتوانى و عدم قدرت بر انجام مسئوليتهاست .
امام عليه السلام ، اين معلم بزرگ اخلاق و فضيلت ، بعد از ذكر ده مورد بالا به طور خصوص به سراغ يك اصل كلى مىرود كه هم آنچه را گذشت فرا مىگيرد و هم موارد ديگر از افراط و تفريطها را و مىفرمايد : « ( به طور كلى ) هرگونه كمبود ( و تفريط ) به او زيان مىرساند و هرگونه افراط او را فاسد مىسازد » ؛
( فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ ، وَكُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ )
. درسى را كه امام عليه السلام در اين كلام نورانىاش به همهء ما مىدهد در واقع درسى است كه تمام علم اخلاق و سخنان علماى اخلاق در آن خلاصه شده است .
امام عليه السلام در اين درس پرمعنا به همگان هشدار مىدهد كه غرائزى كه خداوند در انسان آفريده و در درون جان او قرار داده است همه براى حيات مادى و معنوى انسان ضرورى است مشروط بر اينكه به سوى افراط و تفريط كشيده نشود ؛ اميد خوب است ؛ ولى افراط و تفريط در آن زيانبار ، احتياط و ترس در برابر حوادث خطرناك لازم است ؛ اما افراط و تفريط در آن سبب بدبختى است .
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 645
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦٤٥