فى الجمله اشكالى دارد « 2 » ما در اينجا بيانى واضحتر مىكنيم و مثال مىآوريم تا مقصود بر طالبان حقيقت واضح و هويدا شود .
پس مىگوئيم : مراتب موجودات در وجود و صفات خود بر سه قسم است :
[ 1 - ] اينكه وجود و صفات زايد بر ذات ايشان باشد و غيرى هم سبب حاصل شدن وجود و صفات آنها شده باشد ؛ مثل وجود و صفات ممكنات كه زايد بر ذات آنهاست و ديگرى هم سبب حاصل شدن آنها شده است ، و مثال اين قسم از صفات ، وجود روشنى است كه بر روى زمين حاصل شود كه آن روشنى غير از ذات زمين است و زايد به زمين است و سبب آن هم غير از زمين است كه خورشيد باشد .
[ 2 - ] آن است كه وجود و صفات او غير از ذات او باشد امّا ديگرى سبب حاصل شدن وجود و صفات نشده باشد بلكه ذات سبب شده باشد ، و مثال اين قسم روشنى است كه در آتش و در خورشيد است كه آن روشنى غير از آتش و خورشيد است و زايد بر ذات آنهاست ؛ اما سبب حاصل شدن آن روشنى غير از آتش و خورشيد نيست بلكه ذات آتش و خورشيد است .
[ 3 - ] آن است كه وجود و صفات او زايد بر ذات نباشد بلكه عين ذات او باشد و در اتّصاف به اينها احتياج به چيز ديگرى نباشد و مثال اين قسم نفس روشنى است كه اصل روشنى در روشن بودن احتياج به چيز ديگر ندارد و آن روشنى ، زايد بر ذات روشنى نيست بلكه عين آن است و هرگز روشنى از ذات خود جدا نمىشود ؛ و از اين قبيل است وجود واجب و صفات او كه واجب ، يك ذات بسيط من جميع الجهات است كه عين وجود و همهء صفات خود است و در وجود و
هامش
( 2 ) . يعنى فهميدنش مشكل و دقيق است و لذا محتاج به بيان واضحترى دارد تا توحيد صحيح حقيقى بدست آيد .