و شكّى نيست كه پيغمبر ( ص ) به همهء اشياء بنحو مشاهده علم داشت ، « 48 » پس آن حضرت هم به اين نحو علم خواهد داشت .
دوّم : اينكه حضرت خود فرمودند كه :
« لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا . « 49 »
- اگر پرده از ميان برداشته شود يقين من هيچ زياد نمىشود . »
يعنى اشياء را به نحوى كه هستند مشاهده مىكنم و علم به آنها دارم . و احدى از اوصياء مقرّبين و هيچيك از اولياء موحّدين به نزديك اين مرتبه نرسيده و از اين معنى دم نزدهاند .
و امّا علم به « حروب و اسلحه » ؛ همه دانايان كيفيّت حرب خود را منسوب به او مىدارند و قائلند كه آن حضرت از همه اعلم بود و اين معنى ظاهر است بر هر كه تتبّع از حروب داشته باشد .
امّا علم « سياست مدنىّ » و حكومت و تدبير و رأى ؛ شكّى نيست كه رأى و تدبير او از جميع صحيحتر بود و دشمنان كه مىگفتند على - عليه السلام - در حكومت و سياست وقوف تامّى دارد ، « 50 » به اعتبار اين بود كه آن حضرت خلاف شرع
هامش
( 48 ) . چون علم پيغمبر و امام « ع » ، علم فعلى حضوريست ، ولى علم ايشان حادث و زائد بر ذات و از طرف خدا موهبتى است ، به خلاف علم خدا كه قديم و عين ذات و زائد بر ذات نيست ، زيرا پيغمبر و امام ( ع ) وجودشان و تمامى اوصاف و ملكاتشان مخلوق خدا بوده و حادثاند و خدا آنها را خلق كرده است ، چنانچه علم غيب بالذات منحصر به خدا و به غير از خدا كسى بالذات به غيب آشنا نيست . و امّا پيغمبر و امام ( ع ) به تعليم خداوندى علم به غيب دارند و خدا به آنها فهمانيده است ، چنانچه آيات قرآنى شاهد اين مطلب است كه نفى علم غيب بالذات را از غير خدا كرده و علم غيب بالذات را منحصر به خدا نموده و استثنائى نيز آورده كه خدا بر برگزيدگان خود و بر پيغمبران پسنديدهء خويش غيب را تعليم مىفرمايد چنانچه آيهء شريفهء« عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ »، مدّعاست و اگر خدا غيب را بر پسنديدگان خود تعليم ننمايد استثناء بايد معنا نداشته باشد و تحقّق نيابد .
( 49 ) . شرح ابن ميثم بحرانى ( قدس سرّه ) ، ص 52 بر صد كلمهاى كه جاحظ از كلمات امير المؤمنين - سلام اللّه عليه - انتخاب كرده و گويد : « كل كلمة منها تفى بالف من محاسن كلام العرب . »
( 50 ) . در موقع چاپ كتاب ، نسخى كه نزد اين جانب بود در اينجا عبارت « دارد » است ولى صحيح آن « ندارد » است چنانچه آخر كلام شاهد بوده و مطلب را روشن مىكند .