شبههء اوّل : آنكه قبول كرديم كه در هر عصرى و زمانى بايد حجّتى از حجّتهاى خدا باشد ، ليكن چرا طريقهء الهيّه بر آن قرار گرفته است كه در يك عصر پيغمبرى بفرستد و بعد از او اوصياء او را تا زمان پيغمبرى ديگر كه از انبياء اولو العزم باشد . و سبب چيست كه بعد از هر پيغمبرى پيغمبر ديگر را مبعوث نمىكند كه احتياج به امام مطلقا نباشد ؟
جواب : آنست كه هرگاه پيغمبرى كه خدا بعد از پيغمبر سابق مبعوث نموده ، بر همان دينى باشد كه پيغمبر سابق آورده است و پيغمبر لاحق ، حامى و ناصر او باشد و اين فى الحقيقه خليفه او خواهد بود و ما نخواهيم از خليفه مگر اين معنى را .
بلى ، بعضى از خلفاء باز نبىّ مىباشند و بعضى امام ، و رتبهء امامت بالاتر از نبوّت است . « 7 » و اگر پيغمبر لاحق بر دين پيغمبر سابق نباشد ، بلكه دين او مخالف دين اوّل باشد و شريعت او ناسخ شريعت پيغمبر سابق باشد ، لازم مىآيد كه هميشه
هامش
( 7 ) . فرمايش مصنّف ( ره ) كه : « رتبهء امامت بالاتر از نبوّت است » مطلبى است صحيح كه از قرآن مجيد استفاده مىشود و بسيارى از انبياء منصب نبوّت داشته ولى به مقام امامت نائل نشدهاند ، زيرا مقام امامت خلافت كلّى الهى است و خلافتى است تكوينى كه به آن جهت جميع موجودات و ذرّات در برابر « ولىّ امر » خاضعند . خداوند همان ولايت تكوينى و تشريعى كه خودش دارد ، همان ولايت را بدون اينكه جدا كند به پيغمبر و امام ( ع ) ثابت كرده است و فرموده :« إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ . . . »و البته معلوم است كه « ولايت خدا » اصلى و حقيقى است و ولايت امام ( ع ) تبعى است و از شئون ولايت خداوندى است و از آن مستقل و جدا نيست .
و امام ( ع ) واسطه در فيض از فيّاض على الاطلاق نسبت به تمامى موجودات است ، خواه آن امام ( ع ) نبىّ هم باشد ، مثل خاتم الانبياء يا منصب نبوّت نداشته باشد مثل امير المؤمنين و اولاد معصومين آن حضرت - عليهم السلام - و در اين عصر حاضر آن واسطه عبارت از ولى عصر - بقية اللّه أرواحنا فداه - است و لذا روى زمين خالى از حجّت خدا نمىتواند باشد .
حضرت ابراهيم ( ع ) پس از سالهاى نبوّت و تبليغ رسالت ، بعد از ابتلاء و امتحان به مقام امامت نائل آمده و مخاطب به خطاب :« إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً »گرديده و در اواخر عمر طولانى او بوده كه اولاد داشته و مقام با عظمت امامت را به ذريّهء خويش نيز آرزو كرده و خداوند آن مقام شامخ را از ذريّهء ظالم او نفى فرموده است :« قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ . »و ناگفته نماند بعضى از اشخاص سطحى و غير مأنوس با اين مطالب - از فروعات اصول