مىشد ، اين مشكل باز قابل حل بود . چرا كه در صفحهء 605 ، اين حديث از ابن حمزهء طوسى ، صاحب ايجاز المطالب ، نقل كرده است و با توجه به اينكه در مذمت صوفيه مطالب و احاديثى از ايجاز المطالب آورده است ، بعيد نيست كه بر فرض آمدن نام كتاب ، آن نام « ايجاز » بوده كه به « بحار » تصحيف شده است . هرچند بعد از اثبات عدم وجود نام بحار در نسخه خطى 1094 و 1098 ه . ق ، نيازى به اين توجيه هم نداريم و آن حديث به عبارت ذيل از ابن حمزه روايت شده است : « . . . حضرت امام رضا ( ع ) فرمود كه لا يقول بالتصوف احد الا لخدعة او ضلالة او حماقة و اما من سمى نفسه صوفيا لتقية فلا اثم عليه » . « 1 »
ج ) حد اقل مىتوان احتمال داد كه شايد كاتب نسخه - سهوا يا عمدا - نام كتاب بحار الانوار را به آن راه داده است ؛ بويژه اينكه صاحب بستان السياحه و صاحب طرائق الحقائق با دقت تمام ، مطالب حديقة الشيعة را بررسى كردهاند و كوچكترين ضعف آن را دستاويز ساختهاند تا صحت انتساب كتاب را به اردبيلى مخدوش سازند ، و لذا چطور ممكن است مطلبى به اين مهمى از ديدهء آنها پنهان بماند ، در حالى كه صاحب طرائق جلد اول كتابش را - كه حدود ششصد صفحه است - اختصاص داده به رد حديقة الشيعة ! و از اينجا معلوم مىشود نسخههايى كه در دست آنها بوده ، نام بحار الانوار در آن وجود نداشته و آقاى تدين در داورى مقدارى شتاب كرده است .
د ) اين حديث اصلا در بحار الانوار وجود ندارد .
3 - آيا امكان دارد مقدس اردبيلى كه در سال 993 ه . ق رحلت كرده ، از آخرين لحظات زندگى ميرزا مخدوم شريفى در بستر مرگ خبر دهد ؟ با توجه به اينكه وفات ميرزا مخدوم قطعا 995 ه . ق است . چنان كه يكى از نويسندگان ادعا كرده است : « . . . همهء كتب تراجم و تذكرهها تاريخ فات ميرزا مخدوم شريفى را در مكه معظمه 995 ه . ق ذكر
هامش
( 1 ) - « حديقة الشيعة » ، ص 802