فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ
« 1 » و وسوسهء موسى عليه السّلام كرد كه فرمود :
هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ
« 2 » و مىگويند هيچ رسولى نبود كه شيطان او را وسوسه نكرد
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ
« 3 » بر جملهء انبيا وسوسهء شيطان روا مىدارند با آنكه هيچ رسولى هرگز بت نپرستيده و عمر با آنكه مدتها بتپرست بوده شيطان از او مىگريخته ! ؟ امّا اگر به حقيقت در نگرند ، اين حديث را كه وضع كردهاند نقصان حال عمر است ؛ زيرا كه مثل است كه مىگويند كه فلانى تا به حدى گمراه است يا شرير است كه ديو ازو مىگريزد .
و ايضا در همين معنى در فضايل عمر نقل كردهاند كه سعد وقّاص گفت : رسول خدا خطاب به عمر بن خطّاب كرد و گفت : « و الذي نفسى بيده ما لقيك شيطان سالكا فجّا الّا سلك فجّا غير فجّك » « 4 » ؛ يعنى قسم به آن كسى كه نفس من به دست قدرت اوست كه ملاقات نمىكند به تو شيطان در راهى كه نرود به راهى ديگر و مضمون حديث تعلق حكم است به هر راهى كه عمر در ايام حيات باشد ؛ پس اگر صحيح باشد لازم مىآيد كه آنچه برو گذشته است از كفر ، همه حق باشد . اما ظاهر آن است كه شيطان چون او را در راهى مىديده به راه ديگر مىرفته ، يعنى به هر راهى كه عمر مىرود خاطر شيطان از آن راه حسب الواقع جمع مىشده و احتياجى به رفتن آن راهش نمىماند بلكه بيقين مىداند كه او كارسازى مردم آن راه را بهتر ازو خواهد كرد ؛ چنانچه مشهور است كه وقتى شيطان به خدمت حضرت رسالت پناه صلّى اللّه عليه و آله رفته گفت : يا رسول اللّه ! من اگر توبه كنم آيا توبه من قبول مىشود ؟ حضرت رسالت پناه صلّى اللّه عليه و آله فرمود كه به شرط آنكه به روى در پيش قبر آدم عليه السّلام سجده كنى و به زيارت قبر
هامش
( 1 ) . سوره طه ، آيه 120 .
( 2 ) . سوره قصص ، آيه 15 .
( 3 ) . سوره حج ، آيه 52 .
( 4 ) . تاريخ الخلفاء ص 117 .