الحال درخت مال تست خاطر جمع دار . و حق تعالى سوره « و الليل » را كه مشتمل است بر اين آيه به جهت اين فرستاد .
و از عطا منقول است كه اسم آن مرد كه نخل را خريدار بود ، ابو الدحداح انصارى بود و مراد از
فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَ اتَّقى
« 1 » اوست ،
وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى
صاحب درخت است كه سمرة بن جندب نام داشت و ايضا
لا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى
صاحب درخت
وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى
مراد ابو الدحداح انصارى است .
و گويند رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به آن بوستانى كه ابو الدحداح در عوض نخله داده بود گذار فرمود گفت : درختانى كه در بوستان بهشت از ابو الدحداح است ازين بهتر است . و هرگاه چنين باشد دعواى اتفاقى كه ملا على به جاى اجماع گفته است ، وجهى ندارد و ايضا اكثر مفسرين گفتهاند كه مراد به « اتقى » ، على بن أبي طالب است .
و همان سيد در شرح طوالع گفته است « 2 » كه از آن چيزى كه مؤيد آن است كه مراد به « اتقى » ، على عليه السّلام است ، قول حق تعالى است در سورهء « هل اتى » كه مىفرمايد :
وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً
« 3 » و ايضا اگر آيه در شأن أبو بكر نازل شده بودى در روز سقيفه چرا آن را دليل خود نمىساخت و متمسك به حديث « الائمه من قريش » مىشد كه دلالت بر تعيين نمىكند و اگر آيه مىبود ، مخصوص به او مىبود و بخارى در « صحيح » نقل كرده است كه عايشه گفت : « ما انزل اللّه فينا شيئا من القرآن الا آية نزلت فى عذرى » « 4 » ؛ يعنى نازل نشد در شأن ما هيچ آيه مگر آيهاى كه رفع تهمت از
هامش
( 1 ) . سوره ليل ، آيه 5 .
( 2 ) . علامه بياضى در « صراط المستقيم » ج 3 / 88 از شرح طوالع نقل كرده است .
( 3 ) . سوره هل اتى ( انسان ) آيه 8 .
( 4 ) . در چاپهاى فعلى « صحيح بخارى » ، نيافتيم .