و ابن ابى الحديد معتزلى نيز اعتقادش آن است كه عاين أبو بكر بوده و در قصيدهاى اشاره به آن نموده گفته است :
و اعجب انسانا من القوم كثرة * فلم يغن شيئا ثمّ هرول مدبرا
فضاقت عليه الارض من بعد رحبها * و للنّص حكم لا يدافع بالمرا « 1 »
؛ يعنى به عجب آورد يك آدمى را از اين جماعت بسيارى لشكر خودش و دفع نكرد آن كثرت چيزى را از غلبه دشمن پس گريخت و رفت به هروله در حالتى كه پشت داده بود - « هروله » سر انگشتان پاى به زمين رسانيدن و به تندى رفتن است - و تنگ شد بر او زمين با وجود فراخى و نص الهى را حكمى است كه دفع نمىشود به مجادله و مراد از نص ، آيه « و يوم حنين » است و مراد از « مراء » به همزه ممدود ، مجادله است و قصرش درين بيت به جهت شعر است و قرينه بر اين كه مراد ، ابى بكر است ، ابيات سابقه و لاحقه است .
و اگر كسى گويد كه گريختگان بسيار بودند ابن ابى الحديد چرا أبو بكر را به ذكر مخصوص ساخته ؟
جواب آنكه رد بر آنان كرده كه او را افضل از امير المؤمنين مىدانند و مناقب ظاهرهء مشهورهء امير المؤمنين را و مثالب يقينيهء باهرهء ابى بكر را به نظم آورده تا افضليّت در چه ظهور يابد ؟ ! و ملا على قوشچى نيز به اعتقاد ابن ابى الحديد است ، چه در « شرح تجريد » گفته : « و قد سار النبى فى عشرة آلاف فتعجّب أبو بكر من كثرتهم و قال لن نغلب اليوم لقلة فانهزموا باجمعهم » « 2 » ؛ يعنى و به تحقيق كه راهى شد و شروع به سير كردن نمود . رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله با ده هزار كس از مسلمانان ، پس تعجب كرد أبو بكر از بسيارى لشكر و گفت : مغلوب نخواهيم شد ما امروز به سبب كمى لشكر ؛ پس انهزام يافتند به تمامى و چنان گريخته مىرفتند كه رو به پس نمىكردند ؟ ! « 3 »
هامش
( 1 ) . الروضة المختاره [ القصائد العلويات السبع ابن ابى الحديد ] ص 107 .
( 2 ) . شرح تجريد قوشچى ص 487 .
( 3 ) . يازده سطر اضافه دارد ( كاشف الحق ص 151 و 152 ) .