پيچيدهء اقتصادى بشريّت در اين روزگار باشد . « 1 » 23 - واضح است كه تفقّه و اجتهاد در مسائل جديد و « حوادث واقعهء اقتصادى « 2 » » ، با عمقهاى فراوان و شاخه هاى پيچيدهء تخصّصى - كه به آنها اشاره كرديم - با تفقّه و اجتهاد در مسائل مالكيّت در دوران گذشته تفاوت فراوان دارد .
آرى ، قانون تطوّر و تكامل در حيات بشرى و روابط اقتصادى ، و تحوّل يافتن موضوعات حكمى و ضرورت فهم درست آنها ( كه ائمّهء طاهرين « ع » با به كار بردن واژهء « حوادث » - چيزهاى تازه و امور نو پيدا در زندگى - ما را به برخورد درست با آنها توجّه دادهاند ) « 3 » ، از امورى است كه ناگزير بايد به آنها پرداخت و از آنها آگاهى كامل حاصل كرد ؛ زيرا كه « حوادث واقعهء » امروز غير از « وقايع سابقهء » ديروز است - و اين واضح است . و شناخت زمان با ابعاد و محتويات آن ، رمز بقا در اين دنياى
هامش
« 1 » بنا بر اين ، ما خود « اصولى » هستيم ، يعنى قائل و معتقد به اجتهاد و لزوم به كارگيرى قواعد علم اصوليم ، و در « نظام اجتهاد » ، گرايشى به چيزى جز توسعهء آفاق آن نداريم . و حكمت اين امر ( توسعه خواهى در اجتهاد و تأكيد بر « پويا » شدن فقه و فقاهت ) روشن است ، زيرا سستگيرى در كار « اجتهاد » شالودهء « فقاهت دينى » را ويران مىسازد ، ليكن تأكيد بر « پويا » شدن فقه و وسعت بخشى به آفاق آن - با همان اصول ثابته - موجب بقا و گسترش آن و تحقّقيابى اهداف آن خواهد بود . و اين موضوعى است كه هر انسان آگاهى كه زمان را مىشناسد و معناى « عصر » را درك مىكند و با مسائل انسان نو سر و كار دارد ، و آينده را در نظر مىگيرد ، از هوادارى آن باز نمىايستد .
« 2 » بويژه در بارهء اين موضوعها :
( 1 ) - كار .
( 2 ) - توليد .
( 3 ) - بازرگانى .
( 4 ) - نرخگذارى .
( 5 ) - توزيع .
« 3 » و با ضرورت توجه كردن به آنچه در احاديث آنان در بارهء شناخت زمان و محتواى آن آمده است ، از جمله سخن امام صادق « ع » : « العالم بزمانه لا تهجم عليه اللَّوابس » ( تحف العقول / 261 ) ؛ يعنى :
« تنها انسان زمانشناس است كه از شبيخون مسائل اشتباه انگيز و پيچيده در امان مىماند ( و مغلوب هجوم فكرى و مرعوب تهاجم فرهنگى و تدليسهاى زمان و تلبيسهاى محيط نمىشود ) » . و معناى اين سخن گران آموز اين است كه انسان زمان ناشناس و ناآگاه از محتواهاى گوناگون زمان و عصر ، همواره مغلوب و مرعوب است و اين واقعيّتى است كه خرد و آزمون نيز آن را مىنمايانند .