دچار شود ، به چهار چيز دچار شده است . . . - از جمله - سستى در دين و يقين . . . ) با توجّه به اين تأمينهاى پنجگانه ، آشكارا مىنگريم كه اسلام معاد آدمى را به معاش او ارتباط مىدهد ، و معاش درست را مقدّمه اى براى سلوك متعالى معادى و تكامل معنوى انسان مىداند ، و به آن همچون جنبه اى اصيل براى سير انسان به جانب خداوند متعال مىنگرد . پس نبايد هيچ مانعى - فردى يا اجتماعى - از در آميختن دين با جانهاى مردم و از پرداختن مردم به انجام دادن واجبات دينى جلوگيرى كند . و از مهمترين اين موانع - چنان كه آشكاراست - فقر است .
4 - مزهء نان
: شگفتا از كسانى كه - به صورت مطلق - مدّعى آنند كه فقر و نادارى تقديرى الهى است و ما تكليفى براى مبارزه كردن و ايستادن در برابر آن نداريم . و اين كسان به آن توجّه نمىكنند كه خداوند متعال ، حكيم و عادل و توانا و مهربان است . و حكيم عادل تواناى مهربان ، آفريده اى را نيازمند معاش نمىآفريند ، مگر اينكه آن معاش را نيز براى او آفريده باشد ؛ و ( به تعبير امام باقر « ع » ) « 1 » « موجودى ميان تهى را كه ناگزير از خوردن خوراك و آب است » ، بىآنكه اين خوراك را براى او به وجود آورد ، به وجود نمىآورد . و از آن جهت چنين است كه نيافريدن آنچه آفريده به آن نياز حياتى دارد ، يا بايد به سبب ندانستن باشد كه خدا حكيم است ، يا به علَّت بيعدالتى كه او عادل است ، يا به سبب ناتوانى كه او تواناست ، و يا به علَّت نامهربانى كه او مهربان است .
گذشته از اينها ، خداوند متعال انسان و حيوان را براى زيستن آفريد ، و زيستن با آب است . همچنين انسان را براى نشاط و حركت آفريد كه نيازمند به نيرو است . و نيرو در نان ( خوراك ) است . پس با اين همه آيا امكان آن هست كه خدا آفريدگانى - از انسان و جانور - بيافريند نيازمند به آب و خوراك ، آنگاه آنچه را به آن نياز دارند نيافريند ؟ نه ، اين ممكن نيست ؛ بلكه خدا آفريدگان را آفريد ، و روزيهاى ايشان را هم آفريد ، و نيز همهء آنچه را كه براى زيستن به آن نياز دارند آفريد ، پس
هامش
« 1 » « كافى » 6 / 287 ، همين فصل ، « بند 8 » .