درآيد . و چون شخص از مقدار محدود نياز تجاوز كند ، براى او و سلامتى و نشاطش زيانآور است و به معنويّات و اخلاق او نيز آسيب مىرساند ، چنان كه اگر به اين اندازهء محدود دسترس نداشته باشد ، براى او و سلامت و نشاط و معنويّات و اخلاق او زيانبخش خواهد بود . و همين حكمت واقعگرايانهء معاشى است كه مولاى ما امير المؤمنين « ع » در اين سخن خود به آن اشاره مىكند : « . . . فكلّ تقصير به مضرّ ، و كلّ إفراط له مفسد « 1 » هر كوتاهيى براى انسان مايهء زيان است ، و هر زياده رويى سبب فساد و تباهى اوست » ( نه افراط درست است نه تفريط - در هر چيز ) .
پس وضعيّت اقتصادى شايسته و درست براى آدمى ، آن است كه با طبيعت تكوينى و چارچوب شرعى موافق باشد و اين همان حدّ ميانه و مقتصدانه است . و اين وضعيّت اقتصادى شايسته ، همان است كه امام سجّاد « ع » آن را از خداوند بدين گونه خواستار شده است : « . . . و أسألك من المعيشة - ما أبقيتني - معيشة أقوى بها في جميع حالاتي ، و أتوصّل بها في الحياة الدّنيا إلى آخرتي ، عفوا لا تترفني فأطغى ، و لا تقتّر عليّ فأشقى « 2 » از تو مىخواهم كه - تا در دنيا مرا زنده نگاه مىدارى - معاشى به من بدهى كه در همهء حالاتم از آن توان گيرم ، و با آن در اين دنيا براى آخرت خود اندوخته فراهم آورم ، به اندازه اى در خور ، كه نه چندان به من بدهى كه طغيان كنم ، و نه چندان بر من تنگ بگيرى كه بدبخت شوم » .
و از اين آموزش دعايى چنان مفهوم مىشود كه ، معيشتى كه بوسيلهء آن انسان در همهء حالات تقويت پيدا مىكند ، و در نتيجهء آن به تأمين زندگى ابدى خود نيز دست مىيابد ، معيشت مقتصدانهء متوسّط و در خور است كه نه با تنعّم فراوان طغيان انگيز همراه باشد و نه با سختى و تنگدستى مايهء مشقّت و بدبختى . و اين در واقع همان معيشت حقيقى و واقعى است ، پس حدّ مناسب براى واقعيّت انسانى همان حدّ معتدل خواهد بود . و همين مقدار است كه بايد در اختيار همگان باشد ، تا در
هامش
« 1 » « كافى » 8 / 21 .
« 2 » « بحار » 90 / 87 ، از كتاب « مصباح المتهجّد » و « جمال الأسبوع » .