يكنواخت قرار نمىدهد ، بلكه يك قدرى شب است و يك قدرى روز است ، كارى به احكام شرعى ندارد كه شرع بخواهد حكم تعيين بكند ، خلفة در مقام تشريع نيست بلكه در مقام يك مطلب تكوينى است ، دنبال روز شب مىآيد و دنبال شب روز مىآيد ، هر كدام يخلف بعده ، جاى ديگرى قرار مىگيرد و ربطى به احكام شرعى ندارد ، من بعيد مىدانم كه اين آيه در مقام تشريع حكم باشد كه بگويد قانون مىخواهد بگذراند ، قانون تكوين را مىخواهد بگويد . هر چند در ذيل آيه فرموده كه « لمن أراد أن يذكر أو أراد شكورا » ، ولى اين هم شاهد نيست كه مراد آيه جعل و تشريع باشد ، و مسلماً استعمال كلمه « خلفه » مانند آيات
« اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ » *
« 1 » به اعتبار تكوين است ، اين به معناى وظيفه شرعيه انسان نسبت به اختلاف ليل و نهار نيست كه اگر شب مشكل پيدا كرد روز جانشين آن مىشود ، يك مطلب تكوينى است و ناظر به حكم شرعى نيست ، خالق متعال شب و روز را خلق كرده و حكمت خلق اين است كه انسان متوجه شود كه صانعى هست ، قادرى هست ، حكيمى هست ، و متوجه شود كه اينها را به نفع بشر خلق كرده و شاكر باشد .
اشكال : در روايت وارد شده كه اگر صلات شب فوت شد ، روز مىشود قضاء آن را بجا آورد ، نماز روز فوت شد ، مىشود شب بجا آورد ، در اين روايت به اين آيه « خلفة » استشهاد شده و استفاده مىشود كه در آيه امر شرعى مورد نظر قرآن است .
پاسخ اشكال : با مراجعه مشخص مىشود كه در اين بحث دو روايت موجود است « 2 » . كه بحث سندى و دلالى آن را مطرح مىكنيم ؛
سند روايت اول چنين است : محمد بن احمد بن يحيى ، عن محمد بن اسماعيل ، عن على بن الحكم ، عن منصور بن يونس ، عن عنبسة العابد ، عن أبى
هامش
( 1 ) - بقره / 164 ، آل عمران / 190 ، يونس / 6 ، مومنون / 80 ، جاثيه / 5
( 2 ) - روايات مورد نظر استاد در وسائل الشيعه ، چاپ اسلاميه ، ج 3 ، ابواب المواقيت ، باب 57 ، احاديث 2 و 16 ذكر شدهاند ، در روايت چهارم همين باب نيز به همين آيه استناد شده ولى استاد مدظله به آن اشاره نكردهاند