است و هم روايت و هم كلمات فقهاء . و معمول متعارف اشخاص كارهايشان روزانه است . خلاصه ، اينكه در روايات شب را اختصاص داده ، روى جريان طبيعى متعارف است ، گاهى برزگر يا حمامى بايد در شب بيدار بماند ، اينها كارشان شب است ، در مورد اينها روز به زنشان اختصاص پيدا مىكند و شب حكم اعاشه دارد « 1 » . به هر حال روشن است كه اختصاص شب جزء واجبات شرعى نيست و جرياً على الغالب است . زيرا اين تعبيرات در مقام بيان معاشرت بالمعروف است كه بر اساس رفتار غالبى شكل مىگيرد ، شارع نمىخواهند كه طرفين به ضرر بيافتند ، خود عشرت بالمعروف هم اين را اقتضا مىكند . به علاوه كه حتى اگر اين بيانها نبود ، شارع با قانون لا ضرر مانع ضرر مردم مىشود ، شارع نمىخواهد مردم ضرر كنند و و از كار و كاسبى بيافتند و كارهايشان تعطيل بشود ، بلكه قصد شارع جمع بين حقوق است ، و همين جمع بين حقوق اقتضا مىكند كه روز و شب به هم تبديل بشود . همچنين به آيه
« هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً »
« 2 » تمسك شده است كه مىفرمايد : نهار جانشين شب مىشود و شب جانشين روز مىشود ، مقتضاى خلفه بودن اين است كه جايى مشكلى باشد و شب و روز جايگزين يكديگر بشود .
ولى ممكن است مراد از خلفه ، معناى مورد نظر آقايان نباشد ، بلكه به اين معنا باشد كه خداوند به خاطر مصالح گوناگون عباد ، روند ثابتى حاكم نكرده ، و
هامش
( 1 ) - توضيح استاد مدظله : بد نيست كه اين نكته ذكر شود ، در سوالى از فقهاء مسلمين سوال مىشود كه بعضى از كشورهاىظاهرا آفريقايى ، خيلى گرم است و ماه رمضان به تابستان افتاده ، اينها اگر بخواهند تابستان روزه بگيرند ، اقتصاد كشور مختل مىشود ، اينجا تكليف چيست ؟ اين را ظاهراً از علماء مختلف من جمله آقاى شريعتمدارى سوال كرده بودند ، من جواب ايشان را نديده بودم ، يك كسى نقل كرد ، ايشان جواب داده بود كه مشكل شدن اين مسأله منشائش اين است كه ما دين را در حاشيه زندگى مىدانيم كه مىخواهند متن زندگى روى جريان معمولى خودش جارى باشد ، اما اگر دين در متن زندگى باشد ، اين مشكل حل شده است ، بعد ايشان مىگويد كه چه مانعى دارد كه اشخاص استثناءاً در ماه رمضان شبها كار كنند و روزها استراحت كنند ، فروض مختلفى ذكر كرده بود كه ديگر كشور بدون صوم يا اقتصاد نمىشود
( 2 ) - سوره فرقان / 62