اشخاص تا از منزل حركت كنند و سراغ كارهايشان بروند ، بين الطلوعين هم بالتبع داخل شب مىشود . البته اطلاقات ديگر و در بابهاى ديگر ، معناى خاص خودشان را دارد و هم مىتواند از باب مشترك باشد ، هم مىتواند از ليل تا طلوع آفتاب ، و هم ليل غير بين الطلوعين مراد باشد . پس به نظر مىرسد همانطور كه صاحب وسائل فتوا داده تا طلوع آفتاب حق زن است ، آقايان ديگر هم ليل ذكر كردهاند و از كتب سابقين هم ابايى ندارد كه ليل به معناى وسيعى باشد كه تا طلوع آفتاب باشد . چنان كه نهارى كه در باب رمى جمرات مىگويند ، از اول طلوع آفتاب شروع مىشود ، و ليلش تا آن وقت ادامه دارد . پس اقرب جمعها اين است كه يا بين الطلوعين را بالتبع داخل ليل بگيريم يا اينكه بگوييم كه اصلا استعمالا داخل ليل است . از آنجا كه اطلاقات مختلفى وجود دارد ، جمعهاى مختلفى هم وجود دارد . ولى اگر اين جمع را كسى نپذيرد حمل به استحباب اولويت دارد . چون نمىتوانيم به خاطر يك روايت كه « يقيل » دارد از روايات متعددى كه اسمى از قيلوله در آنها نيست ، دست برداريم . چنان كه از مرحوم حاج آقا رضا همدانى نقل شده ، اگر روايات كثيرى در مقام بيان نكتهاى باشند ، به خاطر يك روايت غير متعارف ، نمىتوانيم آن روايات متعدد را تخصيص يا تقييد بزنيم . زيرا بسيار خلاف ظاهر است كه متكلم در موارد متعددى در مقام بيان باشد و هيچ استثناء يا قيدى ذكر نكند ، و در عين حال نكتهاى وجود داشته باشد كه بيان آن لازم باشد ، و هر چه تعداد روايات بيشتر باشد اين خلاف ظاهر قوت پيدا مىكند و بيان قيد و تخصيص در روايت ديگر استبعاد بيشترى مىيابد . و در مقام استفتاء چنين نيست كه چند بار سؤال تكرار شود و با وجود قيد يا استثناء آن نكته بيان نشود ، و نمىتوان گفت در همه موارد سؤالات محذور وجود داشته باشد .
بحث بعدى آن است كه وقتى گفته مىشود شب نزد زن باشد ، مراد اين نيست كه يا بايد همه كارهاى متعارف مانند نماز جماعت يا كاسبى در مقدارى از شب و
كتاب النكاح ( فارسى ) — صفحة 7584
مساهمون: السيد موسى الشبيري الزنجاني
ص٧٥٨٤