اين هم يكى از جمعها است كه خيلى بهتر است ، ولى مستقيماً ذكر نكردهاند و بايد ذكر شود « 1 » .
وجه هفتم : راه حل ديگر براى جمع اين روايات البته در مقام تصور ، آن است كه بگوييم يوم به معناى زمان است . زيرا مىدانيم كه يكى از معانى يوم زمان است ، مثل روزى ز سر سنگ عقابى به هوا خاست ، كه مراد از روز ، روز در مقابل شب نيست ، بيست و چهار ساعت هم نيست ، يعنى زمانى . و مثل يوم القيامة كه مراد از يوم در مقابل شب نيست ، يعنى زمان قيامت ، خداوند آسمان و زمين را فى ستة أيام خلق كرد ، مراد روز در مقابل شب نيست ، يعنى در شش مرحله خلق كرده است . و به معناى زمان است كه هم در فارسى هست و هم در عربى . اينجا ممكن است بگوييم كه دو زمان براى حره است و يك زمان براى أمه ، يعنى وقت او دو برابر اين است . اگر اين باشد ، جمع بين روايات كاملا صحيح است ، زمانى كه براى حره حق مضاجعت هست ، دو برابر زمان مربوط به أمه است يعنى مضاعف است ، در بعضى تعبيرات ، فقهاء هم تعبير ضعف كردهاند . پس اگر گفتيم كه يوم به معناى مجموع اطلاق مىشود ، اين وجه جمع اشكالى ندارد ، چون در يك دليل يوم به معناى مجموع اطلاق شده است و در دليل ديگر هم ليل گفته شده است ، و هيچ منافاتى با هم ندارد ، مثل همان يك دهم و يك پنجم . ولى اگر اصلا استعمال يوم به معناى مجموع را منكر شويم و بگوييم حتى مجازاً هم صدق نمىكند ، بحث ديگرى است ، اما بر مبناى كسانى كه مىگويند اين استعمال اشكالى ندارد ، هيچ مانعى ندارد كه بگوييم يوم براى مجموع است . ولى اين جمع خيلى خلاف ظاهر است ، هر چند در عربى و فارسى و تركى كلمه روز يا يوم فراوان به معناى زمان به كار مىرود ، ولى اين استعمال در جايى كه شب و روز با هم ذكر شده باشند
هامش
( 1 ) - توضيح استاد مدظله : اين وجه جمع را جواهر مستقيماً به عنوان جمع ذكر نكرده است و به گونهاى ذكر كرده كه گويا خودش اختيار نكرده است ، گويا چيزى در ضمنش هست