تصريح كرده اوصاف اقرباء پدر و مادر بايد لحاظ شود . با مراجعه به كتب به دست مىآيد كه تا زمان صاحب جواهر در بيست كتاب - غير از يك يا دو كتاب كه ظاهرشان اين است - تصريح بر عدم فرق شده است . و در مقابلشان جماعتى فتواى بر خلاف دادهاند كه عبارتند از : ابن براج در « مهذب » ، يحيى بن سعيد در « جامع الشرايع » ، كاشف الغطاء در « انوار الفقاهة » و ظاهر كاشف اللثام و احتمالًا « 1 » أبو الصلاح حلبى هم قائل به فرق باشد . مرحوم علامه هم در « قواعد » راجع به خود مادر گفته كه در نظر گرفته نمىشود و اما راجع به اقرباء مادرى مسأله را مورد اشكال دانسته است ، كما اينكه به گمانم سبزوارى قمى در « جامع الخلاف » گفته است كه به غير از مادر همه اقرباء مورد نظر قرار مىگيرند « 2 » .
دليل مشهور : چون در روايات مهر المثل ، مهر نسائها و مانند اينها تعبير شده است كه صدق آنها نسبت به اقرباء مادرى مثل صدوق آنها نسبت به اقرباء پدرى است و وجهى براى اختصاص به اقرباء پدرى وجود ندارد و اقرباى مادرى هم داخل در مفهوم « نسائها » هست و خلاصه اينكه در روايات گفته شده مماثل و نظائر زوجه بايد در نظر گرفته شود قهراً هم شامل طرف مادر و هم شامل اقرباء طرف پدر مىشود .
هامش
( 1 ) - چرا كه أبو الصلاح مىگويد : « براى مماثلت چند چيز معتبر است : سن ، تحصين و عفت ، جمال و نسب و بلااشكال نسب از ناحيه پدر است » . و اينكه فقط احتمال قوى به اختصاص را درباره ايشان دادهايم به جهت اين است كه بعضى ديگر با اينكه نسب را فقط از ناحيه پدر دانستهاند ، ولى لحاظ اقرباى مادرى را هم معتبر دانسته و يا به آن متمايل شدهاند مثل فخر المحققين در « ايضاح » كه نسب را از معيارهاى مماثلت دانسته و بعد از آن در اينكه از يك طرف يا دو طرف است بحث كرده و دليل شيخ بر عدم فرق را رد نكرده است و از اينجا معلوم مىشود كه كلام شيخ را پذيرفته است و خلاصه ممكن است أبو الصلاح اين چند جهت مماثلت كه ذكر كردهاند از باب مثال باشد و چون نسب يكى از امتيازاتى است كه در تشخيص مماثلت نقشى برجسته دارد و نسب هم از طرف پدر است ، از اين بابت آن را ذكر كرده است و به اين معنا نيست كه هيچ چيز ديگرى نقش ندارد .
( 2 ) - اين كلام مرحوم سبزوارى را بايد همان قول مشهور به شمار آورد . چون با توجيهى كه براى كلام علامه در قواعد خواهيم نمود ، بايد بگوييم قول مرحوم سبزوارى نيز مطابق قول مشهور است كه بين اقرباى پدرى و مادرى فرقى نيست ، منتها چون مادر از نظر سن و زمان با دختر مماثل نيست و تطبيق نمىكند ، او را استثناء كرده است .