فرع ديگر [ آيا در اين صورت ، زوجه حق امتناع از تمكين تا قبض مهر دارد ؟ ]
اين است كه اگر قائل شديم در مهر مؤجل كه زوجه حق امتناع ندارد ، ولى زوجة تمكين نكرد تا حلول اجل ( قبل از تمكين و مباشرت ، مهر مؤجل حال شد ) آيا در اين صورت ، زوجه حق امتناع از تمكين تا قبض مهر دارد ؟
البته مىگوييم اگر در اصل مسأله قبلًا قائل شده بوديم كه زوجه حق امتناع ندارد الا ما خرج بالاجماع ، مورد اين فرع از قبيل ما خرج بالاجماع نيست و از قدر متيقن اجماع خارج است و اما اگر در آنجا طبق قواعد ، مشى نموده بوديم در اين مورد بناى عقلاء بر ايجاد مجدد حق امتناع نيست .
مطلبى كه اينجا وجود دارد اين است كه اكثر كتبى كه اين فرع را بررسى كردهاند اين گونه آن را مطرح كردهاند كه اگر عدم تمكين زوجه از روى عصيان بود حق امتناع ايجاد نمىگردد و بعضى نيز قائل شدهاند كه مؤجل ، حكم حال را ندارد در اين بين اطلاق كلام كسانى كه به اين فرع پرداخته و موضوع را هم عدم تمكين از روى عصيان قرار ندادهاند ، خيلى روشن نيست كه آيا اين اطلاق شامل زوجهاى كه به جهتى از جهات ( شرعاً يا تكويناً يا . . . ) از تمكين معذور بوده است ، مىشود يا نه ؟ همچنين آن دسته از فقهاء كه فرع را در عدم تمكين از روى عصيان مطرح كردهاند هر چند ابتدا عنوان را مؤجل حال شده فرض نمودهاند ولى در مقام استدلال ، فرض عصيان را فقط مد نظر داشتهاند . لذا مىگوييم چون اين استعمالات به حسب متعارف به فرد مختار ( و نه معذور ) منصرف است ، پس كلام فقهاء كه مىگويند حلول اجل ، حكم ما قبل را دارد فقط در مورد فرد مختار است كه عدم تمكين او از روى اختيار بوده است نه زوجهاى كه به جهتى از جهات داراى عذر از تمكين بوده است .
فرع ديگر مطرح در مسأله اين است كه حكم حق امتناع زوجه از تمكين تا دريافت مهر وقتى مسلم و ثابت است كه زوج ، توانايى پرداخت مهر را داشته باشد ،
ولى اگر زوج معسر بود و توانايى پرداخت مهر را نداشت آيا بازهم حق