اما تعريض كه در آيه شريفه آمده است ، معمولا مفسرين [ اكثريت قريب به اتفاق آنان ] تعريض را مقابل تصريح قرار دادهاند و آن را به كنايه گويى و در لفافه سخن گفتن تفسير كردهاند . ولى از مجاهد و ابن زيد مطلبى نقل شده كه با كلام صاحب جواهر كه مىفرمايد : تعريض در مقابل تصريح يك امر مستحدث و استعمال جديد است هماهنگ است « 1 » . ابن زيد و مجاهد مىگويند : تعريض اظهار عزم و تصميم است و در مقابل اكنان است كه در فقره
« أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ »
آمده است . اين دو مىگويند : اظهار يا در دل نگه داشتن تصميم اشكالى ندارد . آن چيزى كه محظور دارد و ممنوع است اين است كه قبل از اتمام عده ، عقد صورت بگيرد زيرا آيه مىفرمايد :
« وَ لا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ »
پس اگر اظهار كنيد كه بعد از تمام شدن عده با او ازدواج مىكنيد و يا اين خواسته را در دل نگه داشته باشيد فرقى ندارد و هر دو جايز است . صاحب جواهر نيز همين معنا را پذيرفته است . ولى مشهور مفسرين تعريض را مقابل تصريح قرار دادهاند .
3 - بررسى روايات وارده در ذيل آيه شريفه
روايات مسأله نوعى تنافى ظاهرى بين آنها هست . اكنون روايات مسأله را نقل مىكنيم تا ببينيم وجه جمع آنها چيست ؟
از دو روايتى كه نقل كرديم استفاده مىشود كه در حال عده ، تصريح به تزويج هر چند براى بعد از خروج از عده باشد ، جايز نيست ولى تعريض مانعى ندارد .
روايت سوم : روايتى است كه در مجمع البيان و فقه القرآن قطب راوندى نقل شده است عن الصادق عليه السلام انه قال : لا تصرحوا لهن عقد النكاح و التزويج قال : و من السر ان يقول لها : موعدك بيت فلان « 2 » تصريح به خطبه حرام است و آيه شريفه از آن نهى كرده است .
روايت چهارم : روايتى است كه از سكينه بنت حنظله بن عبد الله بن حنظله نقل
هامش
( 1 ) - جواهر الكلام 30 / 122 .
( 2 ) - مجمع البيان ، فقه القرآن للراوندى .