صدوق از طبقه اول شاگردان ابن قولويه باشد و شيخ مفيد از طبقه متأخرتر شاگردان ابن قولويه .
همين طور روايت ابن قولويه و شيخ صدوق از ابن وليد و على بن بابويه دليل بر وحدت طبقه ابن قولويه و شيخ صدوق نيست بلكه ممكن است ابن قولويه از شاگردان طبقه اول ابن وليد و على بن بابويه باشد و شيخ صدوق از شاگردان طبقه دوم ، لذا شيخ صدوق از هم شاگردى خود ابن قولويه هم روايت كند « 1 » .
خلاصه اتحاد در برخى شاگردها و در برخى مشايخ دليل بر وحدت طبقه نيست ، آرى اگر دو نفر مشايخ و شاگردان بسيارى داشته باشند و در تمام يا اكثر آنها مشترك باشند ، اين مطلب قرينه خوبى بر اتحاد طبقه آن دو مىباشد .
ثالثاً : مراجعه به عصر اساتيد ابن قولويه و مقايسه آن با تاريخ تقريبى ولادت شيخ صدوق اختلاف طبقه آن دو را مىرساند . ولادت تقريبى شيخ صدوق با توجه به ولادت وى با دعاى امام عصر عجل الله تعالى فرجه در زمان صدارت حسين بن روح ، حدود 306 يا 307 مىباشد ، ولى ابن قولويه از كسانى نقل مىكند كه در همين حدود بايد در گذشته باشند همچون حسين بن محمد بن عامر ، همچنين وى از سعد بن عبد الله ( م حدود 300 ) رواياتى - هر چند اندك - دارد « 2 » ، و اين مىرساند
هامش
( 1 ) - ( توضيح بيشتر ) از مثالهاى جالب در اينجا ، رابطه احمد بن محمد بن عيسى و حسين بن سعيد و ابن ابى عمير مىباشد . احمد بن محمد بن عيسى با اين كه خود از راويان ابن ابى عمير مىباشد ، در اسناد بسيار زيادى از حسين بن سعيد كه او نيز از راويان ابن ابى عمير است روايت مىكند ، چون حسين بن سعيد از كبار شاگردان ابن ابى عمير است و احمد بن محمد بن عيسى از صغار شاگردان ابن ابى عمير ، و هيچ بعدى ندارد كه صغار شاگردان يك شخص از كبار شاگردان آن شخص هم روايت كند .
مثال جالبتر ديگر كه با بحث ما ارتباط بيشترى دارد ، روايت ابن قولويه از حسين بن محمد بن عامر است ، از حسين بن محمد بن عامر افراد چندى در چند طبقه روايت مىكنند ، يكى ابن قولويه ، ديگرى شيخ كلينى كه استاد ابن قولويه است . سومى سعد بن عبد الله كه استاد شيخ كلينى مىباشد ، چهارمى : محمد بن الحسن صفار كه كلينى با واسطه مشايخ خود همچون احمد بن محمد عاصمى و محمد بن يحيى عطار از وى روايت مىكند ، بنابراين مىتوان شاگردان حسين بن محمد بن عامر را به اعتبارى در چهار طبقه دانست .
( 2 ) رجال نجاشى : 123 / 318 ، 178 / 467 ( توضيح بيشتر ) استاد - مد ظله - اشاره مىكردند كه اين كه در نقلى تعداد روايت ابن قولويه از سعد چهار حديث و در نقل ديگر دو حديث ذكر شده با هم منافات ندارد ، چون گاه