173 ) كلمه « ابى » قبل از الفضيل افتاده است . به هر حال با مقايسه اين اسناد در مىيابيم كه مراد از ابن الفضيل بن يسار ، نوه الفضيل يعنى همان محمّد بن القاسم بن الفضيل بن يسار مىباشد ، پس اختصار به نسب در اين مورد بالفعل هم ديده شده است .
با اين حال صحت اين مورد محل تأمل است ، چون در كافى 4 : 566 / 4 مىخوانيم : عن ابن فضال قال قال على بن اسباط لأبي الحسن عليه السلام و نحن نسمع انا لم نكن عرسنا فاخبرنا ابن القاسم بن الفضيل انّه لم يكن عرس و انه سالك فامرته بالعود الى المعرس . . .
البته ممكن است هر دو تعبير « ابن الفضيل بن يسار » و « ابن القاسم بن الفضل » در اينجا صحيح باشد ، به خاطر اينكه ، هر چند على بن اسباط تنها يكى از اين دو تعبير را به كار برده ، ولى نسبت تعبير ديگر ، هم به وى از باب نقل به مضمون صحيح است ، ولى با اين حال با توجه به اين اختلاف نمىتوان مطمئن شد كه اين اختلاف ، از غلط نسخه ناشى نشده باشد .
به هر حال اگر اختصار در نسبت در اين عنوان رخ داده باشد تنها در اين مورد است ( كه آن هم محل تأمل است ) ، و البته آن هم با تعبير ابن الفضيل بن يسار است نه با تعبير محمّد بن الفضيل كه مورد بحث ما است .
مورد ديگرى را كه ممكن است توهم شود كه در آن به محمّد بن القاسم عنوان محمّد بن الفضيل اطلاق شده اين سند توحيد صدوق 68 / 122 است .
محمد بن جمهور العمى عن محمّد بن الفضيل بن يسار عن عبد الله بن سنان . . .
از سوى ديگر در روايات چندى در كافى اين سند ديده مىشود : بعض اصحابنا عن ابن جمهور عن محمّد بن القاسم عن ( عبد الله ) ابن ابى يعفور عن ابى عبد الله عليه السلام « 1 »
ولى با توجه به اين كه مراد از ابن جمهور در اين اسناد با عنايت به طبقه روات ، حسن بن محمّد بن جمهور است ( نه پدر وى محمّد بن جمهور ) اين اسناد نمىتواند قرينه تعيين مراد از محمّد بن الفضيل بن يسار در سند توحيد
هامش
( 1 ) - كافى 3 : 14 / 1 ، 6327 / ، 6 : 248 / 6 ، 249 / 5 ( در مطبوعة ابن جمهور به احمد بن جمهور تحريف شده است ) ، 502 / 34 ، 508 / 5 .