تحقيقاتى دارد ، اما پسر او صاحب جامع الرواة در اين باره زحمات فراوانى كشيده و شايد مفصلترين بحث كتاب خود را به بررسى و تحقيق پيرامون محمد بن فضيل اختصاص داده است .
محصل فرمايش ايشان اين است : در سلسله اسناد روايات ، دو نفر معروف به نام محمد بن فضيل وجود دارند « 1 » كه هر دو در عصر واحد بودهاند :
* محمد بن فضيل صيرفى كوفى از دى كه ضعيف است .
* محمد بن قاسم بن فضيل بن يسار نهدى بصرى كه ثقه است و كثيراً با نام جد خود به صورت محمد بن فضيل از او نام برده شده است .
اين دو نفر چه از نظر روايت و چه از نظر مروى عنه ، در مواردى مشترك هستند و مواردى نيز مختص به يكى از آن دو مىباشد . به خاطر اشتراك و براى رفع اشتباه در موارد مختلف ، آنچه كه مختص به هر يك بوده را در ذيل نام خود نقل كردهام و موارد مشترك را پس از ذكر موارد مختص به محمد بن قاسم ، به دنبال آن آوردهام . « 2 »
2 ) تذكراتى از استاد مد ظلّه :
* * تلخيص در نسب و انتساب به جد ، از امور بسيار شايع و رائج است .
اشخاصى كه در يك خانواده ، شاخص و سرشناس مىشوند ، به عنوان مؤسس خاندان تلقى شده و افراد زيادى از نسل او را با فاصله زياد ، با اسقاط وسائط ، منسوب به او نام مىبرند . بابويه و فضال از همين افراد شاخص مىباشند كه مرحوم صدوق يا پدرش را به صورت محمد بن بابويه ، و على بن بابويه ، و نيز نوادههاى فضال را به صورت ابن فضال يا على بن فضال و حسن بن فضال نام مىبرند ، با اينكه هر يك از آنها تا بابويه و يا فضال چندين نسل فاصله دارند . در مورد امام رضا عليه السلام نيز
هامش
( 1 ) - غير از اين دو ، محمد بن الفضيل الرزقى ( الرزقى خ . ل ) و محمد بن فضيل بن عطاء مدنى ( مزنى صح ) هم در كتب رجال ما ديده مىشوند كه راويان گمنامى هستند و حالشان بر ما مجهول است ، ولى در بحث فقهى ما اثرى ندارد ، چون احتمال اراده آنها از محمد بن فضيل در كار نيست .
( 2 ) - جامع الرواة ، ج 2 ، ص 175 .