افعال متعدى گاه به صيغه مجهول در آورده شده ، مثلًا عَلَّمَ به گونه عُلِّمَ درمىآيد و گاه با بردن به باب ثلاثى مزيد از يك باب به باب ديگر ، معناى مطاوعه پيدا مىكند ، مثلًا عَلَّمَ ( باب تفعيل ) تَعَلَّمَ ( باب تفعّل ) تغيير يافته ، معناى جديدى مىيابد ، بين معناى مطاوعه و معناى مجهول تفاوت وجود دارد ، در معناى مطاوعه ما ديگر به فاعل نظر نداريم ، تنها حالتى را كه مفعول سابق پيدا كرده است در نظر داريم مثلًا اگر عَلَّمَ زيدٌ عمراً به صورت تعلّم عمرو در مىآيد ما تنها به حالت عمرو نظر داريم و اصلًا به فاعل به هيچ وجه نظر نداريم ، بلكه فاعل دار بودن فعل هم ديگر مطرح نيست ، بدين خاطر اگر تعلّم بدون فاعل هم انجام گيرد صحيح مىباشد ولى در « عُلَّمَ عمروٌ » ، نسبت فاعلى به نحو اجمال هنوز پابرجاست ، يعنى وجود يك مُعَلم كه نامعلوم است در اين جمله مفروض گرفته شده است ، بدين جهت ترجمه « عُلّمَ عمروٌ » در فارسى : « به عمرو دانش آموخته شد » « 1 » مىباشد ، ولى ترجمه « تعلّم عمرو » اين مىباشد كه « عمرو دانش آموخت » كه تفاوت معناى اين دو جمله فارسى پوشيده نيست ، اين تفاوت معنايى سبب گرديده است كه در فعل مطاوعه ، مسند اليه فاعل خوانده شود ، و در صيغه مجهول ، مسند اليه را تنها نايب فاعل بدانند .
ذكر يك مثال قرآنى در اينجا مفيد مىباشد ، در آيه شريفه
« أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى
( يونس / 35 ) » سه فعل از ريشه هدايت به كار رفته است يك فعل معلوم « يهدى » كه از محل كلام ما بيرون است ، و يك فعل مطاوعه يهدّى ( يهتدى » كه مضارع از باب افتعال مىباشد و يك فعل مجهول « يُهدى » ، معناى مطاوعه با توجه به اين كه در آن نسبت فاعلى ملحوظ نيست اعم از معناى مجهول است ، بنابراين مهتدى بر دو قسم است مهتدى مُهدى ( يعنى هدايت شده كه او را هدايت كردهاند ) و مهتدى غير مُهدى ( هدايت شده به خودى خود و بدون
هامش
( 1 ) - در فارسى ادبى اين گونه موارد را چنين ترجمه مىكنند : عمرو را دانش آموختند ، مثلًا قيل للقمان را در كتب ادبى فارسى به صورت « لقمان را گفتند » ترجمه كردهاند .