2 ) نقد كلام مرحوم خويى :
هر دو فرمايش مرحوم آقاى خويى چه اينكه اگر صيغهء معلوم باشد ، ظهور در فعل اختيارى دارد و چه اينكه اگر صيغهء مجهول باشد ، تعميم دارد ، محل مناقشه است .
بررسى ظهور صيغهء معلوم در اختيارى بودن
اما اينكه اگر صيغهء معلوم باشد ظهور در فعل اختيارى دارد تمام نيست مرحوم آقاى خويى خود در بحث رضاع « 1 » ظهور فعل را در اختياريت منكر بودند علماى ديگر نيز منكر هستند ، چنانچه در باب ضمان گفتهاند : « من اتلف مال الغير فهو له ضامن » هر چند اتلاف اختيارى نباشد ، در باب قتل خطا ، هم فعل قَتَلَ را به فاعل نسبت مىدهند و مجرد غير اختيارى بودن را مانع از صدق نمىدانند . خود ايشان در جلسهء درس مىفرمود : ادعاى ظهور فعل را در اختياريت يا از ماده استفاده مىشود يا از هيئت ، ماده كه چنين دلالتى بر اختصاص به اختياريت در آن نيست ، حيوان يا جماد ، هم اگر در جايى وارد شود ، عنوان دخول صدق مىكند ( مثل دخول آب در مكان ) يا آن كه حيوان و جماد اختيارى از خود ندارند ، پس فاعل مختار بودن در مفهوم دخول معتبر نيست ، هيئت فعل ماضى و مانند آن نيز دلالت بر اختصاص ندارد ، شما مىگوييد أعجبني حسن زيد ( با اين كه حسن زيد در ايجاد شگفتى اختيارى ندارد ) از اين رو ايشان مىفرمودند كه فعل ( لا بمادته و لا بهيئته ) اختصاص به حالت اختيار ندارد ، در مقام هم ، دخلتم بهن دليلى ندارد كه مختص به حالت اختيار باشد .
ان قلت : فرض اين است كه فعل به فاعل مختار نسبت داده شده است .
قلت : فاعل مختار بودن دليل نمىشود كه همهء افعال او اختيارى باشد . انسان هم
هامش
( 1 ) - در سفرى كه من براى تحصيل به نجف رفته بودم ، در ماه رمضان ايشان بحث رضاع را مطرح مىكردند و اين مطلب را ايشان شنيديم و خيال مىكنم كه در برخى از تقريرات ايشان هم آن را ديدهام .