جهل به حكم انصراف پيدا مىكند به غفلت و جهل به موضوع انصراف پيدا مىكند به جهل بسيط . وجه اين انصراف آن است كه حكم عدّه جزو ضروريات اسلامى است . مثل وجوب نماز كه هر كسى التفات به آن پيدا كند ، ديگر جهلى برايش باقى نمىماند . لذا اگر در روايت جهل به حكم فرض شده ، بايد به موارد غفلت و عدم التفات حمل شود . اما اينكه با فرض التفات بازهم جهل به حكم داشته باشد ، اين خيلى نادر است . اما در جهل به موضوع ، با فرض اينكه حكم عدّه را مىداند معمولًا افراد تحقيق و پرسوجو مىكنند كه آيا زن در عدّه هست يا نيست و غفلت داشتن نادر است ، لذا جهل بر جهل بسيط حمل مىشود . با اين بيان ، وجه امكان احتياط در جهل به موضوع و عدم امكان احتياط در جهل به حكم روشن مىشود .
4 ) اشكال مرحوم حاج شيخ عبد لكريم در درر بر مرحوم آخوند :
مرحوم حاج شيخ مىفرمايد : بيان مرحوم آخوند رافع اشكال نيست چون درست است كه در فرض علم به حكم و جهل به موضوع ، غفلت داشتن نادر است و معمولًا افراد از حال زن تحقيق مىكنند ، ولى در همين فرض ، چنانچه شخص بخواهد قبل از معلوم شدن وضعيت زن ، با او عن التفات ازدواج كند ، اينهم نادر است چون تحقيق مقدمه علم است و عادتاً اشخاص تا زمانى كه علم پيدا نكنند ، اقدام به ازدواج نمىكنند ، بنابراين ، حتى اگر جهل به موضوع را حمل بر جهل بسيط كنيم ، گرچه چنين جهلى شايع است ، اما اقدام به ازدواج با وجود اين جهل ، نادر است .
5 ) اشكال استاد « مدّ ظلّه » بر مرحوم آخوند :
اينكه مرحوم آخوند فرموده كه ، حكم عدّه بين مسلمين جزو ضروريات است و لذا جهل به حكم را بايد حمل به غفلت بكنيم ، اين سخن درستى نيست . همانطور كه مرحوم شيخ در رسائل اشاره كرده « 1 » ، آنچه بين مسلمين ضرورى است ، اصل
هامش
( 1 ) وقتى كه انسان دقت مىكند ، مىبيند كه مرحوم شيخ در رسائل نكات زيادى را متوجه شده كه حتى بعديها توجه نكردهاند ، از جمله همين نكته است . ( رضوان الله تعالى عليه )