چگونه بين اين دو گفتهء مرحوم شيخ ( ره ) مىتوان جمع كرد .
4 ) توضيح مرحوم آقاى داماد ( ره )
مرحوم آقاى داماد با توضيحى كه در ذيل مىدهيم ، تنافى ظاهرى كلام مرحوم شيخ ( ره ) را قابل حلّ مىدانستند . ايشان مىفرمودند : موضوعات احكام دو گونهاند :
گاهى موضوعات احكام به نوعى است كه منطبق بر خارج مىشوند ، مثلًا وجوب اكرام كه بر عالم حمل مىشود ، « عالم » يك مفهوم كلّى است كه به مصاديق خارجى منطبق مىشود .
ولى گاهى موضوعات احكام به نحوى است كه با وصف اينكه ماهيّت مىباشند ، موضوع براى احكام قرار مىگيرند ، مثلًا صلاة كه واجب است ، آن صلاة خارجى كه متصف به وجوب نمىشود بلكه آن صلاة خارجى مسقط وجوب است ، احكام تكليفيه كه روى موضوعات مىروند ، به موضوعات خارجى تعلق نمىگيرند بلكه ماهيات در ظرف وجود در ذهن ، نه ماهيات مقيد به وجود ذهنى ، به نحو فناء فى الخارج « 1 » متعلق احكام تكليفيه هستند ، چون حكم به خارج تعلق نمىگيرد ، افراد عاصى تكليف دارند ، اگر روى موضوعات خارجى بار مىشد ، عاصى كه وجود خارجى را نياورده است ، خواه ناخواه حكم هم متوجه او نخواهد شد .
پس ، افعال كه موضوع براى احكام تكليفيه قرار مىگيرند و يا به تعبير ديگر ، متعلق حكم مىباشند ، ماهيات آنها موضوع مىباشد نه وجود خارجى آنها .
در صورت اول ، چون شخص موجود خارج ، موضوع قرار گرفته است ، تا وقتى
هامش
( 1 ) ( توضيح كلام استاد مدّ ظلّه ) : تعلق حكم در ظرف وجود ماهيت در ذهن به نحو فناء در خارج ، به گونهاى نيست كه حكم به خارج سرايت كند ، بلكه حكم به هيچ وجه به خارج تعلق نمىگيرد نه مستقيماً نه بالسراية ، و گرنه اشكال عقلى مذكور پيش مىآيد .