روگردانيده است از ياد ما و سخنهاى او از براى مطالب دنيويه است و نمىخواهد مگر متاع و زندگى دنيا را . لكن مىبايد كه اعراض به طريقى باشد كه آن نفهمد كه به سبب جهل و نادانى او از او اعراض نموده شده است و الّا فساد مىنمايد ايضا ؛ چنانكه فرموده است به پيغمبر خود كه
وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا
« 1 » ؛ يعنى و دورى نما از جهله و احمقها دورى نيكويى كه مفسدهاى بر آن مترتب نشود . و چنانچه طريقهء بندگان خالص خود را كه اهل عقل و عرفانند بيان فرموده است كه
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً
« 2 » ؛ يعنى و بندگان خالص خدا آنچنان كسانىاند كه راه مىروند بر روى زمين بهطور فروتنى و آهستگى و هر وقت كه مخاطبه بنمايند با ايشان جاهلون ، پس جواب ايشان را بهطور سلامت و عافيت مىدهند .
و در احاديث بسيار ايضا وارد شده است كه فرار بنماييد از جاهل و احمق مثل فرار نمودن از شير درنده و درندهء ضرر رساننده . و اگر اعراض ممكن نشود ، پس اگر حكمى عادل و منصف و عالمى مطاع و مقتدر در ميان باشد كه درك حق و باطل بنمايد و انصاف داشته باشد و طرفگيرى نكند و منع باطلگوى را بنمايد ، فبها المراد ؛ و الّا به جاى مجادله ، مباهله نيكو است ؛ چنانكه خداوند به حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم فرمودند : در وقتى كه نصارا در امر حضرت عيسى عليه السّلام بناى بىانصافى را گذارده بودند كه
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ
« 3 » ؛ يعنى پس هركه محاجه و مجادله با تو بخواهد كه بنمايد بعد از آنچه آمده است در نزد تو از علم و به طريق مجادله ، به آنها القا فرمودى و فايده نبخشيده است و بر لجاج خود باقى هستند ، پس بفرما كه بياييد بخوانيم و جمع نماييم پسرهاى خود و پسرهاى شما را و زنهاى خود و زنهاى شما را و نفسهاى خود و نفسهاى شما را ، بعد از آن دستهاى خود را
هامش
( 1 ) . مزّمّل : 10 .
( 2 ) . فرقان : 63 .
( 3 ) . آل عمران : 61 .