جاهل و از اهل بلاهت است ، پس هميشه فقير و نيازمند و محتاج است هرچند كه در ظاهر ، غنى و چيزدار باشد بلكه همان فقر اوست كه او را چيزدار و علايقدار نموده است و موجب اقبال و اشتغال يافتن او به طلب نمودن و جمع و حفظ كردن مر چيزها و قيدها و بندها شده است و از اينجاست كه در احاديث رسيده است كه « لا فقر اشدّ من الجهل و لا مال اعود من العقل » « 1 » ، يعنى نيست مالى كه نافعتر از عقل باشد و نيست فقرى كه شديدتر و بدتر از جهل باشد و جناب پيغمبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ايضا مكررّا دعا مىفرمود به اين مضمون كه خداوندا عطا بفرما به محمّد و آل محمد و به كسى كه دوست مىدارد محمّد و آل محمّد را به قدر كفاف و عطا بفرما به كسى كه بغض مىدارد محمّد و آل محمّد را مال و اولاد و مىفرمودند كه « ما قلّ و كفى خير ممّا كثر و ألهى » « 2 » ، يعنى آنچه قليل باشد و كفايت بنمايد ، بهتر است از آنچه ، كثير باشد و غفلت بياورد .
و از اينجا معلوم شد كه ملوك و سلاطين در حقيقت فقيرترين مردمانند ؛ چونكه ميل و رغبت نفوس ايشان به همهچيز از همهكس بيشتر است و ميل و رغبتهاى ايشان حدّى ندارد و اگر فى المثل دنيا و مافيها را تحصيل نمايند ، هرآينه طالب و راغب دنياى ديگرى خواهند بود ؛ چونكه بعد از تحصيل نمودن مطلوب و مرغوب خود و انس گرفتن با او در چند روزى او را از ساير اسباب عاديّه و امور طبيعيّه محسوب مىدارند و ديگر لذّتى از آن نمىبرند و مصاحبتى و انسى با آن ندارند و طالب و راغب غير آنكه مفقود است و در حيازت ايشان نيست ، مىشوند و همچنين و بههمين حالت هستند و فقر و عذاب خود را ساعت به ساعت و آن به آن زياد مىنمايند تا آخر العمر و وقت مردن و رحلت نمودن . خداوندا ما را از اين فقر و از اين عذاب به خود پناه بده و آنها را نجات و رحم فرما .
بفراغ دل زمانى نظرى به ماه روئى * به از آنكه پادشاهى همه عمرها و هويى
و اگر كسى از اهل صورت و بىمعنى باشد و معنى را نفهمد ، پس بداند كه مراد از نظر به ماهروئى و همين مؤانست با نور علم است . خصلت دويم ، جود است هرچند
هامش
( 1 ) . اصول كافي ، ج 1 ، ص 25 ، كتاب العقل و الجهل ، ح 25 .
( 2 ) . همان ، ج 2 ، ص 14 ، ح 4 .