نموده شود به نحوى كه ديگر مجال شكّ و شبهه در آنها نباشد و مضارّ و مفاسد دنيوى و اخروى آنها را به قوّهء عاقلهء خود اگر از اهل عقل و تحقيق است يا به واسطهء تصديق نمودن مر كلام و اخبار شارع اگر از اهل نقل و تقليد است ايضا معلوم و هويدا سازد و در نظر و خيال خود مستحكم دارد و بعد از آن به واسطهء حكم نمودن عقل بر قباحت و ضرر و مفسدهء آنها و بر آنكه اجتناب نمودن از ضرر مظنون بر اين كس لازم و واجب است ، چه جاى اينكه ضرر يقينى و قطعى باشد و به اراده و حركت عقليّه نفس را از آنها دورى و اجتناب فرمايد و اگر علاج به اين نحو نشود به سبب ضعف نفس و عدم قوّت آن ، پس به مداومت نمودن بر فضايلى كه اضداد آن رذايل است و به مصاحبت و مجالست نمودن با اشخاصى كه به آن فضايل محلّى و آراسته مىباشند ، مشغول گردد و در تكرار نمودن افعال و اعمالى كه ارتباط و مدخليّت در قوّت يافتن فضايل و ضعيف شدن رذايل دارد بر وجهى افضل و طريقى اجمل مبالغه نمايد و شنيدن آيات و احاديث و قصصى را كه مشتمل بر ثواب و جمال فضايل يا بر عقاب و و بال رذايل است ، بر خود لازم داند و اين قسم از معالجه در نزد اطبّا و اهل اين علم و در اين قسم از طب به منزلهء علاج نمودن به انواع غذاهاست در طب جسمانى ، و اگر به اين قسم معالجه نشود ، پس توبيخ و ملامت و تعيير و مذمت نفس را به طريق فكر و به واسطهء قول و عمل و نظر نمودن در و بال و عاقبت رذايل و استماع نمودن مخوفات و مهدّدات از احاديث و اخبار و قصص و امثال آنها را كه موذى و غيرملايم مر نفس است به كار برد و معالجه نمايد و اين قسم به منزلهء علاج نمودن به دواهاى عاقيرى است .
و اگر به اين قسم ايضا علاج نشود و به سبب استحكام رذايل و شدت امراض ، فايده نپذيرد ، پس استعانت به رذيله و خصلت قبيحهء ديگر كه ضدّ آن رذيلهاى است كه درصدد قمع و ازالهء آن است ، بايد نمود و شرط تعديل را نگاه بايد داشت ، يعنى چون رذيلتى كه در صدد قمع و ازالهء او مىباشد روى به ضعف و انحطاط گذارد و به مقام حدّ وسط كه معنى صحّت و فضيلت است ، نزديك شود به ترك آن رذيلهء كه به آن استعانت نموده است ، بنمايد تا آنكه از حدّ اعتدال بهطرف ديگر مايل نشود و منجر
تحفة الملوك ( فارسى ) — صفحة 415
مساهمون: جعفر بن أبى إسحاق دارابى كشفى
ص٤١٥