خلق كرده نشده است و بايد كه مداومت و ممارست بر اين دو خرفت بنمايد تا آنكه نفس او صاحب هيأت و ملكهء كتابت و نجّارى كردن ، بشود و من بعد قدرت تمام بر نوشتن و بر در ساختن بر وجه اكمال و اسهل از روى شعور و اراده بههم برساند و به وصف كتابت و كاتب بودن و تجّار بودن ، موصوف و معروف گردد و لكن بدون موهبت و عطيّهء خداوند و تأييد و اعانت نوّابان او كار به سهولت نمىگذرد و به انجام نمىرسد و نفس به ذروهء عالم صحّت و عافيت ترقّى نمىنمايد .
سوى او هرگز به پروبال خود نتوان پريد * هم به بال او توان كان پرّوبال ديگر است
و محقق و ظاهر و هويدا است كه باطن انسان كه ملكوت قلب اوست به دست و در تحت قدرت خداوند تبارك و تعالى است
فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
« 1 » .
تحفه : [ 8 ] ، [ طريقه تحصيل خصلت حلم ]
و اما كيفيّت تحصيل نمودن و اكتساب فرمودن خصلت و ملكه فضيلت حلم را ، پس چونكه معلوم گرديد كه خصلت حلم همان مرتبهء اعتدال و حدّ وسط قوّهء غضبيّه و بودن اوست كه نفس سبعى است در تحت حكم و اشارهء قوّهء عاقله كه نفس ملكى است ، لهذا ، پس آنچه ضدّ و منافى آن است همان طرف افراط و شدت اوست كه او را غيظ و غضب گويند و طرف تفريط و خفّت اوست كه او را بىحميّتى و سست طبعى و جبن و بددلى گويند . و اما رداءت آن است كه سابقا ذكر شد كه از جملهء اضداد و منافيات جيودت و اعتدال اوست ، پس در حقيقت رجوع به افراط و تفريط ايضا مىكند ، پس كيفيّت تحصيل نمودن فضيلت حلم به ازالهء غضب و رفع نمودن بددلى است كه دو طرف افراط و تفريط قوّهء غضبيه است ، يعنى قمع نمودن شدت و شوكت و رفع نمودن ضعف و خفّت او را و چونكه ازاله و رفع هرچيز به ازاله و رفع اسباب و علل و موجبات آن مىباشد ، پس ازالهء غضب و بددلى به ازاله نمودن اسباب و علل آنهاست و اسباب و علل غضب ده چيز است : عجب و تكبر و افتخار و مرا و لجاج و
هامش
( 1 ) . يس : 83 .