خوف و جبن كه ضدّ طرف تفريطى شجاعت است در نزد همهكس ظهور دارد و تهوّر كه ضدّ طرف افراطى اوست بر اكثرين ، مخفى و مشتبه شده است . خلاصه ضدّ طرف افراط فضيلت حلم ، عبارت است از خارج شدن قوّهء غضبيّه و شهويّه در حركات خودشان از طاعت نفس ناطقه و از حكم عقل و او را غيظ و غضب و سفاهت گويند و غيظ و غضب عبارت است از غليان خوندل به سوى خارج ؛ به سبب هجوم نمودن آنچه را نفس ، مكروه و ناخوش مىدارد از جانب من دون خود از جهت طلب نمودن انتقام از آن ، چنانكه حزن غليان و حركت اوست به سوى داخل به سبب هجوم امر مكروه از جانب من فوق نفس و از اين سبب است كه خون مورث سقم و مرض مىشود و غضب مورث نشاط و سطوت مىگردد و سفاهت عبارت است از خفّت و مغلوب شدن قوّهء عاقله مرد و قوّهء غضبيّه و شهويّه و امّا ضدّ طرف تفريط ، پس آن عبارت است از نبودن و حركت نكردن آن دو قوّه در وقت امر نمودن نفس ناطقه و حكم كردن عقل در تحريك دادن قوّهء فاعله را از براى اظهار نمودن آثار و افعال مختلفه را ، با وجود عدم مانع و او را بىغيرتى و بىحميّتى گويند . پس فضيلت حلم عبارت است از ايستادن نفس ناطقه بر صراط مستقيم و وقوف بر جادهء اعتدال كه حدّ وسط ما بين افراط و تفريط است و بودن آن در تحت حكم عقل و بهر نحو كه عقل او را امر و حكم فرمايد و از اينجاست كه اعتدال اين سه قوّهء مذكوره را عدالت ناميدهاند و عدالت را عبارت از حدّ وسط ما بين افراط و تفريط دانستهاند ؛ چنانكه در اول تحفهء مذكوره سابق بر اين تحفه اشاره به آن شد .
و از آنجايى كه سابقا محقّق شد كه فضيلت حلم از فروع و لوازم قدرت و استغنا و عزّ است كه از خصايص عقل است و هريك از دو ضدّ افراط و تفريطى او از فروعات و لوازم عجز و افتقار و ذلّ است كه از خصايص جهل است ، پس ميزان استعمال نمودن حلم و معيار معنى آن ، ايستادن نفس است بر حدّ قدرت و وقوف بر جادهء استغنا و عزّ و خارج نشدن به حدود عجز و افتقار و ذلّ است ؛ مثلا هرگاه شخصى باشد كه هرچند استعمال حلم بالنّسبه به او بشود و عفو و گذشت از قبايح او نموده بشود و در صدد انتقام كشيدن از او برآمده نشود هرآينه مزيد خجلت و انفعال او
تحفة الملوك ( فارسى ) — صفحة 402
مساهمون: جعفر بن أبى إسحاق دارابى كشفى
ص٤٠٢