يعنى و دميده مىشود در صور يك مرتبه اول ، پس مىميرد به سبب آن هركس كه در آسمانها و هركس در زمين است مگر كسى كه خداوند خواسته باشد بقا و نمردن او را بعد از آن دميده مىشود در آن يك مرتبهء ديگرى پس به سبب آن ناگاه و دفعتا آنها كه مرده بودند زنده مىشوند و از قبرهاى خود برمىخيزند و نظر و نگاه مىكنند و مراد از آن كسى است كه خداوند اراده فرموده است بقا و نمردن او را همان عالم عقل و مجرّدات است كه در احاديث تعبير از آن به وجه اللّه و به روح و ذات و وجه حضرات رسول اللّه و ائمّه عليهم السّلام ايضا نموده شده است چنانكه فرمودهاند در تفسير آيهء
كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ
« 1 » و آيهء
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ
* وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ
« 2 » آنكه مراد از وجه اللّهى كه باقى مىماند بعد از هلاك و فانى شدن خلايق ما مىباشيم ، مراد روح آن جنابان است كه عبارت از عالم و حضرت عقل و مجرّدات و معنى آيهء اول آن است كه هرچيزى هلاك و فانىشونده است مگر وجه خداوند يا وجه آن چيزى كه مراد اصل و منبع آن است و معنى آيّهء دويّم آن است كه هركسى كه به روى زمين و متعلّق به زمين است حتّى اهل آسمانها كه تعلّق تدبيرى به زمين ايضا دارند فانىشونده است و باقى مىماند وجه پروردگار تو اى پيغمبر كه صاحب جلال و جمال و اكرام است .
و از جملهء آياتى كه تصريح در آن به ذكر دو نفخه شده است اين آيه است ايضا كه
وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
* ما يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يَخِصِّمُونَ
* فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ
* وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ
* قالُوا يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ
* إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ
« 3 » ؛ يعنى و مىگويند منكرين به پيغمبران كه كى مىباشد وقت وعدهء فانى شدن موجودات و خلايق اگر كه بودهايد شما صادق و راستگوى در خبر دادن به آن ، بعد خداوند مىفرمايد كه نمىبينند مگر صيحهء واحده
هامش
( 1 ) . قصص : 88 .
( 2 ) . الرحمن : 26 - 27 .
( 3 ) . يس : 48 - 53 .