كه
فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ
« 1 » ؛ يعنى به درستى كه خداوند سرعت فرماينده است در حساب خلايق و چونكه از احاديث نقليّه و اعتبارات عقليّه محقق شده است كه خداوند تعجيل به عقوبت كردن نمىفرمايد ، پس معنى سرعت فرمودن حسنات خلايق آن است كه نمىگذارد كه حساب آنها به دار آخرت بيفتد و در دار دنيا مىگذارند به طورى كه مذكور شد كه بعضى از بدىها از مؤمنان و شيعيان را كه بعد از عفو فرمودن از اكثر آنها مانده است در دنيا به ايشان به صورت فقر و سقم و لباس خوف و تشويش و ساير بليههاى ديگر مىرساند و خوبىهاى غير ايشان را در دار دنيا به طريق وسعت و صحّت و امنيّت و فراغت و ساير نعمتهاى ديگر به ايشان مىرساند با آنكه آنچه در دنيا مىباشد به سبب فانى شدن و گذشتن آن در حقيقت سريع و زود است . و الحمد للّه على هذه النّعمة العظيمة
نصيب ماست بهشت اى خداشناس برو * كه مستحق كرامت گناهكارانند
و بدانكه اين حال اكثر مردمان از فرقهء عقل و جهل است و بعضى ديگر از هردو فرقه حسابشان به آخرت مىافتد و نعوذ باللّه من ذلك و از اين تحقيق معلوم شد كه اين دو آيه از جملهء آياتى است كه الفاظ آنها عام و معانى آنها خاص مىباشد و محتاج به بيان و ايضاح مىبود . آرى .
چو غنچه گرچه فرو بسته است محفل علم * تو همچو باد بهارى گرهگشا ميباش
و مراد از برّ و بحرى كه ظاهر مىگردد در آنها فساد اوّلا برّ و بحرى است كه در روى زمين و محل تردّد و مسير مردمان است در معايش و مكاسب ، تجارات و ساير حركات ايشان و ثانيا برّ و بحر ، قوالب و قلوب مردمان است كه منشأ و محلّ نيّات و اعمال ايشان است و از ظهور فساد در آنها است كه فساد در برّ و بحر روى زمين به هم رسيده است و ثالثا برّ و بحر ، زمين و آسمان است كه اسباب و آلات وجود قوالب و قلوب و كيفيّات نيّات و اعمال مىباشند و از ظهور فساد در آنها است ايضا كه فساد در برّ و بحر قوالب و قلوب بههم رسيده است چنانكه سابقا محقق شد و لكن ما نحن
هامش
( 1 ) . آل عمران : 199 ، مائدة : 4 و غافر : 17 .