فرموده است كه
ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ
« 1 » ؛ يعنى هر بدى كه به تو مىرسد پس آن از جانب نفس خود تو است و فرموده است كه
قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ
« 2 » ؛ يعنى مىگويند كه از كجا ناشى شده است اين بلا ؟ پس بفرما تو اى پيغمبر كه از نزد نفسهاى خود شما ناشى شده است . آرى از ماست كه بر ماست .
ز نيكى نيك بينى و ز بدى بد * ز جو جو رويد و گندم ز گندم
و مثال تأثير دادن ابناء زمان كه در زميناند به زمان كه عالم سماوات است و همگى عالم كبيرند و ثانيا متأثّر شدن ابناء از آنها كه اباءاند در عالم صغير كه انسان است و مطوى عالم كبير و نمونهء آن است قالب و قلب او است كه به منزلهء زمين و آسمان است و اجزا و اعضاى قالب او است كه به منزلهء ابناء زمان است ، پس بعد از آنكه وجود و خلقت اجزا و اعضاى قالب به واسطهء قلب شده است اوّلا و ابتدائا عملى كه از جوارح و اعضا سر مىزند تأثير به قلب مىبخشد و قلب ثانيا تأثير به جوارح مىرساند و در اين مرتبه عملى كه از جوارح سر مىزند شديدتر و محكمتر از اوّل مىباشد و سبب استحكام آن تأثيرى كه ثانيا به دل مىرساند شديدتر از تأثير اوّل او است و تأثيرى كه دل در اين مرتبه به جوارح مىرساند شديدتر از تأثير دوم او است و على هذه القياس در هر مرتبه تأثير از طرفين شديدتر مىشود تا آنكه به حدّ عشق و استغراق و محو شدن و هلاكت و فنا مىرسد ؛ مثلا بدون اطّلاع و توجّه و نيّت دل ، چشمان اوّلا به چيزى و صورتى كه در نزد او حسن مستحسن است مىافتد و بعد تأثيرى از آن به دل مىرسد و بعد از آن تأثيرى از دل به چشمان مىرسد و به اين سبب توجّه و طلب آن مر آن صورت را از روى قصد و از اوّل بيشتر مىباشد و بعد از ظفر يافتن و ديدن تأثير دادن آن به دل شديدتر از تأثير اوّل است و بعد از آن تأثير دادن دل به آن اشدّ مىشود و همچنين تأثير و تأثّر و افاده و استفاده از طرفين بههم بسته است تا حدّى ، و وقتى كه تمام دل و چشمان و ساير جوارح ديگر همگى مستغرق در طلب آن صورت مىگردند و به حدّ عشق و استغراق مىرسد . آرى ،
هامش
( 1 ) . نساء : 79 .
( 2 ) . آل عمران : 165 .