و لا ينافى ذلك صحة استصحاب بعض أحكام حال حياته ، كطهارته و نجاسته و جواز نظر زوجته إليه ، فإن ذلك إنما يكون فيما لا يتقوم بحياته عرفا بحسبان بقائه ببدنه الباقى بعد موته ، و إن احتمل أن يكون للحياة دخل فى عروضه واقعا ، و بقاء الرأى لا بد منه فى جواز التقليد قطعا ، و لذا لا يجوز التقليد فيما إذا تبدل الرأى أو ارتفع ، لمرض أو هرم إجماعا .
و بالجملة يكون انتفاء الرأى بالموت به نظر العرف بانعدام موضوعه ، و يكون حشره فى القيامة إنما هو من باب إعادة المعدوم ، و إن لم يكن كذلك حقيقة ، لبقاء موضوعه ، و هو النفس الناطقة الباقية حال الموت لتجرده ، و قد عرفت فى باب الاستصحاب أن المدار فى بقاء الموضوع و عدمه هو العرف ، فلا يجدى بقاء النفس
شرح
در حالى كه ] عرفا موضوع جواز تقليد باقى نيست ، زيرا با فوت مجتهد ، رأى او باقى نيست ؛ [ 334 ] زيرا از نظر عرف ، رأى ، قائم بر حيات است ، هرچند برحسب واقع ، اين چنين نيست ، زيرا مرگ از ديدگاه اهل عرف ، سبب انعدام شخص و رأى اوست .
[ بنابراين ، پس از مرگ مجتهد نمىتوان جواز رجوع به او را استصحاب كرد ] ، و اين [ عدم جواز استصحاب تقليد بخاطر زوال موضوع ] ، منافاتى با صحت استصحاب برخى از احكام در حال حيات ، مانند : طهارت و نجاست يا جواز نگاه زوجه ميت به او ، ندارد ؛ زيرا اين استصحاب در موضوعى است كه قائم بر حيات شخص برحسب نظر عرف نباشد ، بلكه [ اهل عرف ] مىپندارند كه [ احكام ياد شده ] قائم بر بدن شخص است ، كه پس از مرگ نيز آن باقى است ، هرچند احتمال برود كه حيات در عروض اين احكام واقعا دخيل باشد ، [ ولى اهل عرف اعتنايى به اين احتمال نمىكنند ] ، و بهطور قطع در جواز تقليد بايد رأى مجتهد باقى باشد ، ازاينرو تقليد از رأى سابق مجتهد كه به رأى ديگر تبديل يافته يا بواسطه مرض يا پيرى بر طرف شده به اجماع جايز نيست .
خلاصه : منتفى شدن رأى مجتهد بواسطه مرگ كه به نظر عرف چنين بود ، به سبب انعدام موضوع آن است ، و حشر مجتهد در قيامت [ با فتوايش ] تنها از باب اعاده معدوم [ به نظر عرف ] است ، هرچند در حقيقت اينچنين نيست ، زيرا موضوع رأى كه نفس ناطقه است ، در حال مرگ نيز باقى است ؛ به دليل مجرد بودن نفس ناطقه ، و در باب استصحاب دانستيد كه ملاك در بقاء موضوع و عدمش ، عرف است .
[ بنابراين در هرجا كه عرف حكم به بقا كند ، استصحاب جارى است ، و گرنه جارى نيست ] . ازاينرو صرف باقى بودن نفس ناطقه [ كه موضوع رأى مجتهد است ] .