عقلية و نقلية ، مع اختلاف الاشخاص فى الاطلاع عليها ، و فى طول الباع و قصوره بالنسبة إليها ، فرب شخص كثير الاطلاع و طويل الباع فى مدرك باب بمهارته فى النقليات أو العقليات ، و ليس كذلك فى آخر لعدم مهارته فيها و ابتنائه عليها ، و هذا بالضرورة [ 322 ] ربما يوجب حصول القدرة على الاستنباط فى بعضها لسهولة مدركه أو لمهارة الشخص فيه مع صعوبته ، مع عدم القدرة على ما ليس كذلك ، بل يستحيل حصول اجتهاد مطلق عادة غير مسبوق بالتجزى ، للزوم الطفرة . [ 323 ] و بساطة الملكة و عدم قبولها التجزئة ، لا تمنع من حصولها بالنسبة إلى بعض الابواب ، بحيث يتمكن بها من الاحاطة بمداركه ، كما إذا كانت هناك ملكة الاستنباط فى جميعها ،
شرح
اشخاص نيز از جهت اطلاع بر اين مدارك [ و عدم آن ] و نيز كثرت و قلّت آگاهى نسبت به آنها ، با هم مختلفند ، چهبسا اطلاعات شخصى بواسطه مهارت در نقليات يا عقليات ، در مدرك بابى [ از ابواب فقه ] فراوان و طويل الباع باشد ، در حالى كه همين شخص در باب ديگرى چنين نيست ، بخاطر آنكه مهارت نقليات يا عقليات مربوط به آن باب را ندارد ، و حال آنكه آن باب مبتنى بر آنها است و چهبسا همين امر بهطور آشكار [ 322 ] سبب مىشود كه شخص بر استنباط در برخى از ابواب توانا باشد ، زيرا مدركش سهل است ، يا به دليل مهارت شخصى در آن باب ، در صورتى كه آن باب صعب و مشكل باشد ، و در برخى ديگر از ابواب چنين نباشد [ به لحاظ مشكل بودن مدرك و نبود مهارت بر استنباط ] قادر نباشد ، بلكه عادتا محال است اجتهاد مطلق براى كسى حاصل شود در حالى كه مسبوق به تجزى نباشد ؛ [ چون ملكات ، تدريجى الحصول است ] زيرا لازمه چنين حصولى [ - حصول دفعى ] طفره [ و انتقال غيرطبيعى از جايى بجاى ديگر ] است [ 323 ] [ هرچند اجتهاد از مقولهء ملكه است ] و ملكه نيز بسيط است و قابل تجزيه نيست ، [ ولى اين ] ، مانع از حصول ملكه نسبت به برخى ابواب [ مانند :
باب طهارت فقط ] نيست ، بهطورى كه شخص بواسطه ملكهاى كه به آن باب مرتبط است ، به مدارك آن باب احاطه داشته باشد [ و بتواند فروع آن را استنباط كند ] ، همانند زمانى كه براى شخص در اينجا ملكه استنباط در همهء ابواب باشد ،