جزءا أو شرطا مطلقا و لو فى حال العجز عنه ، و بين أن يكون جزءا أو شرطا فى خصوص حال التمكن منه ، فيسقط الامر بالعجز عنه على الاول ، لعدم القدرة حينئذ على المأمور به ، لا على الثانى فيبقى متعلقا بالباقى ، و لم يكن هناك ما يعين أحد الامرين ، من إطلاق دليل اعتباره جزءا أو شرطا ، أو إطلاق دليل المأموربه مع إجمال دليل اعتباره أو إهماله ، لاستقل العقل بالبراءة عن الباقى ، فإن العقاب على تركه بلا بيان و المؤاخذة عليه بلا برهان .
لا يقال : نعم و لكن قضية مثل حديث الرفع عدم الجزئية أو الشرطية إلا فى حال التمكن منه .
شرح
جزء و يا شرط فرض شود ، در صورت نخست [ - در حال ناتوانى جزء يا شرط باشد ] اگر مكلف از بجاآوردنش ناتوان باشد ، امر ساقط است ؛ زيرا در اين صورت مكلف بر انجام مأمور به قدرت ندارد [ پس امرى وجود ندارد ؛ زيرا قدرت از شرايط تكليف است ] ، بر خلاف صورت دوم [ - تنها در حالى كه از بجاآوردنش توانا هستيم جزء يا شرط فرض شود ] كه [ در صورت ناتوانى مكلف ] ، امر ، به بقيّه اجزا متعلق مىشود [ و بايد عمل خالى از آن شىء به جا آورده شود . حال اگر چنين دورانى پيش آيد ] و در اينجا دليل اعتبار آن جزء يا شرط اطلاق نداشته باشد [ به اينصورت كه دلالت كند بر اينكه ايندو در همهء احوال ، جزء يا شرط هستند ] و يا دليل مأمور به اطلاق نداشته باشد ، و از سوى ديگر ، دليلى كه آن را معتبر قرار داده يا مجمل و يا مهمل باشد ، عقل به طور مستقل حكم به برائت از باقى مىكند [ و در صورت ناتوانى ، وجوب ساقط است ] ؛ زيرا عقاب مولى بر ترك باقى ، عقاب بلا بيان و مؤاخذه بر ترك آن ، بدون برهان است .
گفته نشود : آرى [ چنين است ] ، ولى مقتضاى امثال حديث رفع ، آن است كه جزء يا شرط بودن [ شىء مردد ] ، تنها در صورتى است كه از بجاآوردنش تمكن و توانايى باشد ، [ پس بقيه اجزا و شرائط در هرحال وجوب خود را دارا هستند ] .