* ( « فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ باقِيَةٍ » ) * يعنى « من نفس باقية » ، اين جمله كنايه است از اينكه عذاب تمامى آنان را فرا گرفت ، مىفرمايد : « آيا هيچ نفسى از آنان را باقى مانده مىبينى ؟ » يعنى حتى يك نفر را نمىبينى كه زنده مانده باشد .
بعضى « 1 » گفتهاند : كلمه « باقيه » هر چند به شكل اسم فاعل است ، ليكن به معناى مصدر است ، و گاهى به معناى « بقيه » استعمال مىشود ، ليكن معنايى كه ما كرديم به ذهن نزديكتر است .
* ( « وَجاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَه وَالْمُؤْتَفِكاتُ بِالْخاطِئَةِ » ) * منظور از كلمه « فرعون » خصوص فرعون زمان موسى است ، و منظور از « من قبله » امتهاى قبل از وى هستند ، كه چون او خدا را تكذيب مىكردند ، و مراد از كلمه « مؤتفكات » دهات قوم لوط و اهالى آن قريه ها است ، و كلمه « خاطئة » باز مصدر در قيافه اسم فاعل است ، و مراد از اينكه فرمود : فرعون و امتهاى قبل از او و قريه نشينان قوم لوط خاطئه آوردند ، اين است كه طريق عبوديت را به خطا پيمودند ، و بقيه الفاظ آيه روشن است .
* ( « فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً » ) * ضمير در ( عصوا ) به فرعون و آن دو طايفه ديگر برمىگردد ، و مراد از رسول جنس رسول است ، و كلمه « رابيه » از مصدر « رباء » به معنى زياده است ، و منظور « از گرفتن آنان به گرفتنى رابيه » عقوبت شديد است .
بعضى « 2 » گفتهاند عقوبتى زيادتر از ساير عقوبتها است .
بعضى « 3 » گفتهاند : منظور از آن عقوبتى خارق العاده است .
* ( « إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ » ) * اين آيه اشاره است به طوفان نوح ، و كلمه « جاريه » به معناى كشتى است ، در اين جمله خطاب را متوجه افرادى كرده كه در كشتى نوح سوار بودند ، كه در حقيقت خطاب به عموم بشر است ، كه نياكانشان همانها بودند كه به وسيله كشتى نوح از غرق نجات يافتند ، چون اين اخلاف و آن اسلاف يك نوعند ، و مىتوان حال بعضى از آنان را به همه نسبت داد ، و بقيه الفاظ آيه روشن است . ( مىفرمايد : اين ما بوديم كه آن زمان كه آب طغيان كرد شما را سوار كشتى كرديم ، و از غرق نجات داديم ) .
هامش
( 1 ) تفسير قرطبى ، ج 18 ، ص 261 .
( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 344 .