در نتيجه مجموع دو آيه دلالت مىكند بر اينكه بيرون رفتن يونس با خشم اقتضاى اين را داشته كه تا روز قيامت در شكم ماهى بماند ، و ليكن تسبيح دائميش قبل از افتادن در شكم ماهى و بعد از آن از اين اقتضا منع كرده ، و باعث شده كه مقدرش طورى ديگر شود ، و آن اين است كه ماهى او را در بيابان بيندازد ، و نيز مقتضاى عملش اين بود كه او را به صورتى زشت و مذموم بيندازد ، و ليكن مانعى ديگر از آن جلوگيرى نمود ، و آن نعمتى از پروردگارش بود ، كه او را دريافت ، و نه تنها مذموم نشد ، بلكه پروردگارش او را اجتبا كرد و از صالحانش قرار داد ، پس بين دو آيه منافاتى نيست .
و ما در بحثهاى گذشته مكرر گفتيم كه : حقيقت نعمت ، همانا ولايت و سرپرستى خداست ، و بنا بر اين به طور متعين جمله * ( « لَوْ لا أَنْ تَدارَكَه نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّه » ) * معنايى ديگر خواهد داشت .
* ( « فَاجْتَباه رَبُّه فَجَعَلَه مِنَ الصَّالِحِينَ » ) * توضيح اين جمله يعنى معناى « اجتبا » و « صلاح » در مباحث گذشته گذشت .
* ( « وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ » ) * كلمه « ان » بدون تشديد ، مخفف « ان » است ، و كلمه « زلق » به معناى زلل و لغزش است ، و « ازلاق » به معناى ازلال ، يعنى صرع است ، و كنايه است از كشتن و هلاك كردن .
و معناى آيه اين است كه : محققا آنها كه كافر شدند وقتى قرآن را شنيدند نزديك بود با چشمهاى خود تو را به زمين بيندازند ، يعنى با چشم زخم خود تو را بكشند .
و مراد از اين « ازلاق به ابصار » - به طورى كه همه مفسرين گفتهاند - چشم زدن است ، كه خود نوعى از تاثيرات نفسانى است و دليلى عقلى بر نفى آن نداريم ، بلكه حوادثى ديده شده كه با چشم زدن منطبق هست ، و رواياتى هم بر طبق آن وارد شده ، و با اين حال علت ندارد كه ما آن را انكار نموده بگوييم يك عقيده خرافى است .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : معناى آيه اين است كه وقتى ذكر را يعنى قرآن را از تو مىشنوند با نظرى سرشار از كينه و خشم به تو نظر مىكنند ، به طورى كه مىخواهند با همان نگاه تيزشان تو را بكشند .
* ( « وَيَقُولُونَ إِنَّه لَمَجْنُونٌ وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ » ) * نسبت ديوانگى به آن جناب دادن در هنگامى كه قرآن را از او مىشنوند ، خود دليل بر اين است كه مىخواستهاند بگويند قرآن از القائات شيطانها و جن است ، و به همين جهت خداى تعالى وقتى مىخواهد پاسخشان بدهد ، مىفرمايد : قرآن به جز ذكر براى عالميان نيست .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 341 .