« لا إِله إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ » « 1 » .
و بعضى « 2 » گفتهاند : لام در جمله « لحكم ربك » به معناى « الى - تا » است ، مىخواهد در عين اينكه با رسول گراميش سخن مىگويد ، قوم او را تهديد كند به اينكه به زودى خدا بين او و ايشان حكم خواهد كرد ، مىفرمايد : تا زمانى كه خدا حكم كند صبر كن .
ولى وجه قبلى با سياق آيات قبلى مناسبتر است .
]
* ( « لَوْ لا أَنْ تَدارَكَه نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّه لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ » ) * اين آيه شريفه نهى سابق ( كه مىفرمود چون صاحب حوت مباش ) را تعليل مىكند ، و كلمه « تدارك » به معناى رسيدن و پيوستن به چيزى است ، و در اين آيه كلمه نعمت به قبول توبه تفسير شده ، و واژه « نبذ » به معناى پرت كردن و دور انداختن است ، و كلمه « عراء » به معناى زمين لخت و بدون سقف و يا گياه است ، و مذموم از ذم است كه مقابل مدح را معنا مىدهد .
و معناى آيه اين است كه : اگر يونس ( ع ) نعمت توبه اى را از پروردگارش در نمىيافت ، و مافاتش را جبران نمىكرد ، در بيابانى بدون سقف و گياه افكنده مىشد ، در حالى كه به خاطر عملى كه كرده بود مذمت هم مىشد .
در اينجا ممكن است بگويى : اين آيه شريفه با آيه « فَلَوْ لا أَنَّه كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِه إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ » « 3 » منافات دارد ، براى اينكه مقتضاى عمل يونس به حكم اين آيه آن بود كه تا قيامت در شكم ماهى بماند ، و به حكم آيه مورد بحث ، مقتضاى عملش اين بوده كه جسدش در بيابانى بىسقف و گياه ، و در حالى كه مذموم هم باشد بيفتد ، و اين دو مقتضا با هم جمع نمىشوند .
در پاسخ مىگوييم دو آيه مذكور هر يك از يك مقتضاى خاصى حكايت مىكند ، كه هر يك از آن دو اثرى جداگانه دارد ، آيه سوره صافات اين معنا را خاطرنشان مىسازد كه :
اگر مداومت يونس در تسبيح خداى عز و جل در طول زندگيش و قبل از ابتلايش نبود چنين و چنان مىشد ، چون كلمه « مسبحين » مداومت در تسبيح را مىرساند ، و آيه مورد بحث از اين معنا خبر مىدهد كه خدا در شكم ماهى او را دريافت و توبه اش را قبول كرد ، و به همين جهت ماهى او را در بيابان نينداخت .
هامش
( 1 ) معبودى به جز تو نيست تو منزهى و من از ستمكارانم . سوره انبياء ، آيه 87 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 341 .
( 3 ) اگر نبود كه وى از تسبيح كنندگان بود ، هر آينه تا روزى كه مردم مبعوث مىشوند در شكم ماهى مىماند . سوره صافات ، آيه 144 .