پس خداى سبحان كه رب العالمين است لازمه ربوبيت عامه اش اين است كه او به تنهايى مالك هر چيز باشد ، و مالك حقيقى ديگرى غير او نباشد ، و نظام جارى در عالم هستى مجموعى از انحاى تصرفات او در خلقش مىباشد ، پس هيچ متحركى و هيچ چيز ساكنى بدون اذن او حركت و سكون ندارد ، و هيچ صاحب فعلى و هيچ قابل فعلى جز با سابقه علم و مشيت او فاعليت و قابليت ندارد ، و علم و مشيت او خطاء نمىكند ، و قضايش ردخور ندارد .
پس اعتقاد به اينكه خداى تعالى اللَّه يگانه است ، اعتقادات مذكور را به دنبال دارد ، و انسان را به آن حقايق رهنمون شده ، قلب را آرامش مىبخشد ، به طورى كه ديگر دچار اضطراب نمىشود ، چون مىداند اسباب ظاهرى مستقل در پديد آوردن آن حوادث نيستند ، زمام همه آنها به دست خداى حكيم است ، كه بدون مصلحت هيچ حادثه ناگوارى پديد نمىآورد ، و همين است معناى جمله * ( « وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّه يَهْدِ قَلْبَه » ) * .
ولى بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : معناى آن اين است كه هر كس به توحيد خدا ايمان آورد و در برابر دستوراتش صبر كند ، خداى تعالى قلبش را به گفتن « إِنَّا لِلَّه وَإِنَّا إِلَيْه راجِعُونَ » هدايت مىكند . ولى اين وجه درست نيست ، براى اينكه صبر را در معناى ايمان اخذ كرده .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : معنايش اين است كه هر كس به خدا ايمان آورد ، خدا قلبش را به سوى آنچه كه بايد بكند هدايت مىكند ، در نتيجه در موارد ابتلا به گرفتاريها صبر مىكند ، و در موارد عطايا شكر مىكند ، و اگر ستمى به او برود طرف را مىبخشد . و اين وجه قريب به همان معنايى است كه ما براى جمله كرديم .
* ( « وَاللَّه بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » ) * - اين جمله تاكيد استثناى گذشته است ، ممكن هم هست اشاره باشد به آنچه آيه سوره حديد افاده مىكرد ، و مىفرمود : « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها » « 3 » .
* ( « وَأَطِيعُوا اللَّه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ » ) * از ظاهر اينكه كلمه « اطيعوا » را دو بار آورد ، و نفرمود : « اطيعوا اللَّه و الرسول » ، بر مىآيد كه منظور از اطاعت خدا با اطاعت رسول دو چيز است ، و با هم اختلاف دارند ، و از
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 300 .
( 3 ) سوره حديد ، آيه 22 .