* ( « اللَّه لا إِله إِلَّا هُوَ وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » ) * اين آيه در مقام بيان علت وجوب اطاعت خداست ، و علت اينكه چرا اطاعت رسول از مصاديق اطاعت خداست . توضيح اينكه اطاعت كه عبارت است از گردن نهادن در برابر اوامر و نواهى مولى ، خود يكى از شؤون عبوديت و بردگى براى مولى است ، زيرا اگر مولى برده اى را مالك مىشود ، هيچ منظورى ندارد جز اينكه مالك اراده و عمل برده باشد ، به طورى كه برده اش اراده نكند مگر آنچه را كه مولى اراده مىكند و هيچ عملى را انجام ندهد مگر آنچه را كه مولايش از او بخواهد انجام دهد ، پس طاعت مولى نحوه اى از عبوديت عبد است ، هم چنان كه در آيه زير هم بدان اشاره نموده مىفرمايد : « ألَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ » « 1 » با اينكه هيچ كس شيطان را به عنوان خدايى نپرستيده ، پس منظور از پرستش شيطان همان اطاعت كردن اوست .
پس معلوم شد اطاعت كردن يك مطيع از مطاع خود عبادت آن مطاع است ، و چون به جز خداى عز و جل معبودى نيست ، پس طاعتى جز براى خدا ، و يا هر كسى كه خدا اطاعتش را واجب كرده باشد صحيح نيست . در نتيجه معناى آيه مورد بحث چنين مىشود : خداى سبحان را اطاعت كنيد ، زيرا به جز معبود كسى نبايد اطاعت شود ، و معبود به حق هم به جز خدا كسى نيست ، پس بر شما واجب است كه او را عبادت كنيد ، و با اطاعت غير او آن غير را كه يا شيطان است يا هواى نفس شريك خدا نسازيد . و به اين بيان روشن شد كه چگونه جمله مورد بحث در مقام تعليل است .
با آنچه كه تا اينجا گفتيم وجه و نكته اينكه چرا نفرمود : « لا رب غيره » ، و خصوص الوهيت را انتخاب نمود نيز روشن مىشود .
* ( « وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » ) * - اين جمله معناى جمله قبلى را كه مىفرمود : * ( « اللَّه لا إِله إِلَّا هُوَ » ) * تاكيد مىكند . توضيح اينكه « توكيل » كه با « توكل » از يك ماده مشتقند ، به معناى آن است كه انسان شخص غير خودش را قائم مقام خود كند تا او امور انسان را اداره نمايد ، و لازمه اين وكيلگيرى اين است كه اراده وكيل قائم مقام اراده موكل ، و فعل او فعل اين باشد ، و اين به وجهى با معناى اطاعت منطبق است ، چون مطيع هم اراده و عمل خود را تابع اراده و عمل مطاع مىداند ، و اراده مطاع قائم مقام اراده مطيع ، و عمل مطيع متعلق اراده
هامش
( 1 ) اى فرزندان آدم ! آيا با شما عهد نكردم كه زنهار ، شيطان را عبادت مكنيد ؟ . سوره يس ، آيه 60 .