نكته دوم اينكه : مصائب عبارت است از حوادثى كه آدمى با آن مواجه بشود ، و در آدمى آثار سوء و ناخوشايندى بجاى گذارد ، و اينكه اين گونه حوادث مانند حوادث خوب به اذن خدا مىرسد ، براى اينكه اذن خداى تعالى تمامى مؤثرها را فرا گرفته ، هر اثرى به اذن او از مؤثرش صادر مىشود .
نكته سوم اينكه : اين اذن ، اذن تشريعى و لفظى يعنى حكم به جواز نيست ، بلكه اذنى است تكوينى ، پس اصابه مصيبت همواره با اذن خدا واقع مىشود ، هر چند كه اين مصيبت ظلمى باشد كه از ظالمى به مظلومى برسد ، و هر چند كه ظلم از نظر تشريع ممنوع است ، و شرع به آن اذن نداده است .
و به همين جهت است كه بعضى از مصائب را نبايد تحمل كرد ، و صبر در برابر آنها جائز نيست ، بلكه واجب است آدمى در برابرش تا بتواند مقاومت كند ، مثل ظلمهايى كه به عرض و ناموس آدمى و يا جان آدمى متوجه مىشود .
و از اينجا روشن مىشود كه آن مصائب كه قرآن مردم را به صبر در برابرش خوانده ، مصائبى نيست كه دستور مقاومت در برابرش را داده و از تحمل آن نهى فرموده ، بلكه مصائبى است كه خود انسان در آن اختيارى ندارد ، نظير مصائب عمومى عالمى ، از قبيل مرگ و ميرها و بيماريها ، و اما مصائبى كه اختيار انسانها در آن مدخليت دارد ، از قبيل ظلمهايى كه به نحوى با اختيار سر و كار دارد ، در صورتى كه به عرض و ناموس و جان آدمى متوجه شود ، بايد به مقدار توانايى در دفع آن كوشيد .
* ( « وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّه يَهْدِ قَلْبَه » ) * - از ظاهر سياق بر مىآيد كه جمله * ( « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه » ) * مىخواهد بفرمايد : خداى تعالى به حوادثى كه براى انسان ناخوشآيند و مكروه است ، هم علم دارد و هم مشيت ، پس هيچ يك از اين حوادث به آدمى نمىرسد ، مگر بعد از علم خدا و مشيت او ، پس هيچ سببى از اسباب طبيعى عالمى مستقل در تاثير نيست ، چون هر سببى كه فرض كنى جزو نظام خلقت است كه غير از خالقش ربى ندارد ، و هيچ حادثه و واقعه اى رخ نمىدهد مگر به علم و مشيت ربش ، آنچه او بخواهد برسد ممكن نيست نرسد ، و آنچه او نخواهد برسد ممكن نيست برسد .
و اين حقيقتى است كه قرآن كريم آن را به لسانى ديگر بيان نموده و فرموده : « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرٌ » « 1 » .
هامش
( 1 ) هيچ مصيبتى در زمين و در خود شما نمىرسد ، مگر آنكه قبل از آنكه حتمىاش كنيم در كتابى بوده ، و اين بر خدا آسان است . سوره حديد ، آيه 22 .