مطاع مىشود ، گويى عمل از خود مطاع صادر شده ، و بنا بر اين ، اطاعت به وجهى به توكيل برگشت مىكند ، و توكيل به وجهى اطاعت است .
پس اطاعت بنده از پروردگار خود اين است كه اراده خود را تابع اراده پروردگارش كند ، و عملى هم كه مىكند همين جنبه را داشته باشد . و به عبارتى ديگر بنده اراده خود را و آنچه را كه متعلق اراده او است همه را فداى اراده و عمل پروردگارش نموده ، و چنين ايثارى در راه او بكند .
پس اطاعت خداى تعالى در آنچه براى بندگانش تشريع كرده ، و در متعلقات آن ، خود نوعى از توكل بر خدا است ، و چون اطاعت خدا براى هر خداشناس و مؤمن به خدا واجب است ، پس توكل بر او نيز بر مؤمنين لازم است ، و مؤمنين هم بايد بر او توكل كنند و هم اطاعتش را گردن نهند ، و اما كسى كه او را نمىشناسد ، و به او ايمان ندارد ، اطاعت هم ندارد .
پس از آنچه گذشت روشن شد كه ايمان و عمل صالح نوعى از توكل بر خدا است .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ . . . » ) *
كلمه « من » در جمله « من ازواجكم » تبعيضى است ، و معناى « بعضى از همسران شما » را مىدهد ، و سياق خطاب به تعبير * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » ) * و نيز وابسته كردن دشمنى همسران را به مؤمنين مجموعا علت حكم را مىرساند و مىفهماند كه بعضى از همسران مؤمنين كه با آنان دشمنى مىورزند بدان علت مىورزند كه شوهرانشان ايمان دارند ، و عداوت به خاطر ايمان جز اين نمىتواند علت داشته باشد كه اين زنان بىايمان مىخواهند شوهران خود را از اصل ايمان ، و يا از اعمال صالحه اى كه مقتضاى ايمان است ، از قبيل انفاق در راه خدا و هجرت از دار الكفر ، برگردانند و منصرف كنند ، و شوهران زير بار نمىروند ، قهرا زنان با آنان دشمنى مىكنند ، و يا مىخواهند كفر و معصيتهاى بزرگ از قبيل بخل و خوددارى از انفاق در راه خدا را بر آنان تحميل كنند ، چون دوست مىدارند شوهران بجاى علاقه مندى به راه خدا و پيشرفت دين خدا و مواسات با بندگان خدا ، به اولاد و همسران خود علاقه مند باشند ، و براى تامين آسايش آنان به دزدى و غصب مال مردم دست بزنند .
پس خداى سبحان بعضى از فرزندان و همسران را دشمن مؤمنين شمرده ، البته دشمن ايمان ايشان ، و از اين جهت كه دشمن ايمان ايشانند شوهران و پدران را وادار مىكنند دست از ايمان به خدا بردارند ، و پاره اى اعمال صالحه را انجام ندهند ، و يا بعضى از گناهان كبيره و مهلكه را مرتكب شوند ، و چه بسا مؤمنين در بعضى از خواسته هاى زن و فرزند به خاطر محبتى